Dr Brandt-Salmeri: w badaniu niemowląt pomijane są aspekty psychiczne, to błąd

Zestawienie pojęcia zdrowia psychicznego z niemowlętami może budzić zaskoczenie, jednak to właśnie w pierwszych miesiącach życia kształtują się fundamenty rozwoju emocjonalnego i społecznego. Wczesna opieka nad dzieckiem skupia się zwykle na funkcjach biologicznych i rozwoju motorycznym, podczas gdy aspekty psychiczne są pomijane. Dziś wiadomo, że zdolność odczuwania i regulowania emocji, tworzenia więzi z opiekunem czy gotowość do poznawania świata rozwija się od pierwszych dni życia, a niektórzy badacze podkreślają wpływ doświadczeń prenatalnych na późniejsze funkcjonowanie dziecka.

Ten temat podjęła dr Anna Brandt-Salmeri w ramach badań prowadzonych w Prepare Lab Instytutu Psychologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Projekt jest realizowany w konkursie MINIATURA 8, finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki.

Kopenhaski Skrining Zdrowia Psychicznego Niemowląt

Głównym założeniem przedsięwzięcia jest dostosowanie do polskich realiów dwóch narzędzi służących do oceny zdrowia psychicznego oraz dobrostanu niemowląt. Badaniami obejmowane są dzieci pomiędzy 8. miesiącem życia a pierwszymi urodzinami, choć dopuszczalne jest także uczestnictwo młodszych maluchów. Według planu, prace będą prowadzone co najmniej do kwietnia przyszłego roku.

Pierwszym narzędziem jest Kopenhaski Skrining Zdrowia Psychicznego Niemowląt (CIMHS), czyli wywiad przeprowadzany przez wykwalifikowanego specjalistę, który podzielony jest na sekcje dotyczące istotnych aspektów funkcjonowania małego dziecka – takich jak sen, sposób karmienia, wyrażanie emocji - a także rozwój poznawczy, językowy i społeczny.

- Wszystkie te obszary to istotne wskaźniki oceny funkcjonalnej i jeśli jakaś trudność ujawnia się w którymś z nich w wieku niemowlęcym, to może być pierwszym sygnałem ostrzegawczym dla problemów, które pojawiają się na późniejszych etapach życia. To niezwykle ważne, aby jak najszybciej zidentyfikować pewne czynniki ryzyka, szczególnie jeśli mamy do czynienia z ich kumulacją. Badania pokazują bowiem, że szybka reakcja może przynieść dużo lepsze efekty niż czekanie na późniejszą diagnostykę – podkreśla dr Anna Brandt-Salmeri.

Relacja rodzic–dziecko ma charakter dwukierunkowy

Zdaniem badaczki niemowlęctwo to etap, w którym formują się podstawy poczucia własnej tożsamości. Zdrowie psychiczne nie zaczyna się w chwili, gdy dziecko nauczy się mówić lub chodzić – proces ten ma początek już od narodzin, a według niektórych ekspertów nawet w życiu płodowym. Wskazuje się, że stres czy lęk odczuwany przez matkę w ciąży może w pewnym stopniu kształtować u dziecka połączenia nerwowe odpowiedzialne za przeżywanie i kontrolowanie emocji. W pierwszych dniach po narodzinach zaczyna rozwijać się kora przedczołowa, odpowiadająca m.in. za złożone emocje, empatię, wyższe uczucia i zdolność do celowego działania. Te niezwykle ważne kompetencje mogą powstawać jedynie w atmosferze bezpiecznej relacji z wrażliwym i uważnym opiekunem, który potrafi rozpoznać i zaspokoić potrzeby dziecka.

Naukowcy zwracają uwagę, że trudny temperament – wysoka drażliwość, problemy ze snem czy karmieniem – może zwiększać ryzyko trudności w budowaniu pozytywnych relacji. Relacja rodzic–dziecko ma charakter dwukierunkowy, a wrażliwość i dostrojenie opiekuna są kluczowe dla prawidłowego rozwoju emocjonalnego malucha.

Alarmowa Skala Dystresu Niemowląt

Drugim narzędziem, które jest adaptowane w ramach projektu, jest Alarmowa Skala Dystresu Niemowląt (ADBB). Stosuje się ją w wielu krajach, aby szybko ocenić, w jakim stopniu dziecko angażuje się w kontakt z dorosłym. Skala ta obejmuje osiem kategorii, które pozwalają określić, jak maluch nawiązuje i utrzymuje interakcję. Aby zapewnić jak największą obiektywność wyników, część badania jest rejestrowana – rodzic nagrywa kilkuminutową scenę interakcji pomiędzy dzieckiem a specjalistą.

Niemowlę, choć całkowicie zależne od opiekunów, posiada wrodzone mechanizmy służące nawiązywaniu więzi – płacz, uśmiech, spojrzenie czy inne formy komunikacji, pozwalają mu zwrócić uwagę dorosłego i wywołać w nim chęć opieki. Te wczesne sposoby porozumiewania się są fundamentem budowania relacji, które w przeszłości były gwarancją przetrwania, a dziś stanowią źródło satysfakcji dla rodziców.

Oba narzędzia mają charakter przesiewowy, a nie diagnostyczny – ich zadaniem jest wczesne wykrywanie możliwych trudności i wskazywanie rodzicom, jak mogą wspierać dziecko oraz gdzie szukać pomocy. Dr Anna Brandt-Salmeri przyznaje, że chciałaby, aby narzędzia były dostępne dla specjalistów działających w obszarze wczesnej interwencji, której celem jest szybkie wykrywanie i minimalizowanie trudności rozwojowych. Dobrym rozwiązaniem byłoby też wprowadzenie kwestionariuszy do podstawowej opieki zdrowotnej jako rodzaju monitorowania dobrostanu psychicznego niemowląt.

Wczesna profilaktyka to szansa na szybką pomoc

Choć narzędzia te nie mają charakteru klinicznego, pozwalają wcześnie wykryć sygnały ostrzegawcze i skierować rodziców po specjalistyczną pomoc. W projekcie przewidziano przebadanie 200 par rodzic-dziecko, z czego ponad 70 już wzięło w nim udział. Rodzice otrzymują materiały edukacyjne, a dodatkowo mogą uczestniczyć w cyklicznych wydarzeniach „Bobosobota”. Jak podkreśla dr Brandt-Salmeri, wczesna profilaktyka daje szansę na szybką pomoc, zanim utrwalą się niekorzystne schematy czy nawyki regulacyjne u dziecka. Jej zdaniem potencjał wczesnej interwencji nadal jest niedoceniany, choć w szerszej perspektywie może on przyczynić się do znacznych oszczędności w systemie opieki zdrowotnej, zwłaszcza w obszarze przeciążonej psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej.

Źródło: Uniwersytet Śląski