Farmaceuci coraz bliżej pacjentów – szanse i wyzwania opieki farmaceutycznej

Opieka farmaceutyczna staje się w Polsce coraz istotniejszym elementem systemu ochrony zdrowia. W dobie starzenia się społeczeństwa, narastającej liczby pacjentów z wielochorobowością oraz zwiększonego obciążenia lekarzy, farmaceuci ogrywają coraz większą rolę w procesie terapeutycznym. Ich kompetencje, wynikające zarówno z wykształcenia, jak i z regulacji prawnych, pozwalają na aktywne wspieranie pacjentów w bezpiecznym i skutecznym stosowaniu farmakoterapii.

- Zgodnie z ustawą o zawodzie farmaceuty z 2021 roku, opieka farmaceutyczna to proces świadczeń realizowanych w aptece, udokumentowany i ukierunkowany na wsparcie pacjenta w terapii, prowadzony we współpracy z innymi zawodami medycznymi, w tym z lekarzami. W tej ustawie wyszczególniono pięć podstawowych usług: konsultacje farmaceutyczne, testy diagnostyczne, przeglądy lekowe, opracowanie indywidualnego planu opieki farmaceutycznej oraz receptę kontynuowaną. Co ciekawe, nie wymieniono tam szczepień, choć to właśnie one w największym stopniu wpisały się do świadomości pacjentów jako usługa farmaceutyczna – wyjaśnia Izabela Baj, Dyrektor ds. Opieki Farmaceutycznej w Gemini Polska Sp. z o.o.

Usługi farmaceutyczne w świetle ustawy o zawodzie farmaceuty

Początkowo kluczową usługą miała być recepta kontynuowana. Jednak w praktyce jej znaczenie zmalało, ponieważ lekarze mogą dziś wystawić receptę odroczoną lub przepisać lek na 360 dni, co w dużej mierze zaspokaja potrzeby pacjentów. Z kolei w obszarze testów diagnostycznych pojawiły się kursy CMKP – podobne jak w przypadku szczepień – ponieważ te dwie usługi wymagają dodatkowych kwalifikacji. Szczepienia są już refundowane, natomiast testy diagnostyczne apteki mogą świadczyć wyłącznie komercyjnie.

- Jeśli chodzi o przeglądy lekowe, niestety po pilotażu Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) negatywnie oceniła możliwość ich refundacji, co zahamowało rozwój tej usługi - dodaje dyr. Izabela Baj. Konsultacje farmaceutyczne pozostają kategorią bardzo szeroką – można w niej zmieścić np. pilotaż dotyczący antykoncepcji awaryjnej. Warto podkreślić, że jest to druga, obok szczepień, refundowana usługa dostępna dla pacjentów.

Bariery we wdrażaniu opieki farmaceutycznej

Jednym z problemów, który utrudnia rozwój opieki farmaceutycznej w Polsce, jest brak świadomości pacjentów. O ile szczepienia są im znane od lat i rozumieją ich wartość, o tyle usługi takie jak przegląd lekowy czy indywidualny plan opieki są dla nich nowością. Pacjenci często nie wiedzą, jakie odnieśliby z nich korzyści. Brak refundacji dodatkowo zniechęca – trudno oczekiwać, aby pacjent płacił za usługę, której wartości nie rozumie.

- Kolejną barierą jest pomijanie aptek w programach profilaktycznych organizowanych przez MZ, np. Moje Zdrowie. Obecnie farmaceuci skupiają się głównie na podstawowych obowiązkach – wydawaniu leków, realizacji recept czy doraźnym doradztwie. Włączenie nowych usług do koszyka świadczeń refundowanych mogłoby diametralnie zwiększyć ich zasięg i ułatwić pacjentom dostęp do profesjonalnej opieki – mówi dyr. Izabela Baj.

Przegląd lekowy – wartość dodana dla pacjenta i lekarza

W ramach przeglądu lekowego farmaceuta może skupić się na szczegółach, na które lekarz nie zawsze ma czas podczas wizyty. Pacjenci często zapominają zaleceń, nie pamiętają, czy lek należy przyjmować rano, czy wieczorem, przed czy po posiłku. Jak wskazuje dyr. Izabela Baj, „apteka to naturalne miejsce, w którym można te kwestie wyjaśnić, pokazując pacjentowi konkretne opakowania i omawiając każdy lek”. Co więcej, farmaceuci mogą również uzupełnić informacje lekarza, np. zwracając uwagę na konieczność zachowania odstępu między przyjmowaniem różnych preparatów czy na właściwy sposób ich popijania. Mają też unikalną perspektywę – widzą, co pacjenci kupują bez recepty, łącznie z suplementami i lekami OTC, które mogą wchodzić w interakcje z farmakoterapią. To pozwala farmaceucie poinformować pacjenta o możliwych działaniach niepożądanych.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Przychodzi pacjent z torbą leków… Jak zatrzymać spiralę wielolekowości? Rozmowa z prof. Agnieszką Neumann-Podczaską

Pandemia jako punkt zwrotny dla opieki farmaceutycznej

Pandemia COVID-19 w dużej mierze wpłynęła na cały system opieki zdrowotnej. Wprowadzenie punktów szczepień w aptekach zmieniło sposób, w jaki pacjenci postrzegają farmaceutów. Otwierając apteczny punkt szczepień, farmaceuci pokazali, że są dobrze przygotowani i kompetentni.

- Pacjenci doceniali elastyczne godziny szczepień, możliwość zaszczepienia się po południu czy w weekend. Zaczęli patrzeć na aptekę nie tylko jako miejsce realizacji recepty, ale także jako placówkę medyczną – podkreśla dyr. Izabela Baj.

W tym roku w aptekach pojawiły się też kolejne szczepienia refundowane, np. przeciw pneumokokom czy WZW. Dzięki temu farmaceuci stają się realnym filarem profilaktyki zdrowotnej w Polsce.

Współpraca farmaceutów z lekarzami i pielęgniarkami

W zakresie współpracy farmaceutów z lekarzami widać postęp. Brakuje jednak wspólnych komunikatów ze strony Naczelnej Izby Aptekarskiej i Naczelnej Izby Lekarskiej, które mogłyby jasno określić ramy współpracy. Jak wyjaśnia dyr. Izabela Baj, „podczas pilotażu przeglądów lekowych część lekarzy początkowo była sceptyczna, ale wielu doceniło pracę farmaceutów i chętnie korzystało z ich rekomendacji”.

Dodaje, że współpraca z pielęgniarkami rozwija się głównie w obszarze testów diagnostycznych. - W ramach tzw. dni diagnostycznych w aptekach mierzy się ciśnienie, glukozę, cholesterol – a pacjent z nieprawidłowym wynikiem kierowany jest na dalsze badania. Dzięki temu rośnie liczba osób, które wcześniej nie trafiałyby do systemu ochrony zdrowia – wskazuje dyr. Izabela Baj.

Inspiracje z zagranicy

A jak opieka farmaceutyczna wygląda w innych krajach? Jakie rozwiązania mogłyby być wdrożone w Polsce? Dyr. Izabela Baj jako dobry przykład wskazuje Wielką Brytanię, gdzie opieka farmaceutyczna ma długą tradycję.

- Po pierwsze – procedury są tam proste i przejrzyste, bez skomplikowanych formalności związanych z rozliczeniami. Po drugie – farmaceuci pracują według szczegółowych wytycznych i formularzy opracowanych przez NHS. Wszystko jest jasno opisane: od dokumentacji po wymagane kwalifikacje – wskazuje dyr. Baj i dodaje, że w Polsce „nadal uczymy się systemu opieki farmaceutycznej, ale warto korzystać z doświadczeń innych krajów i wprowadzać podobne rozwiązania”.

Oczekiwania polskiej opieki farmaceutycznej

Farmaceuci chcieliby świadczyć dodatkowe usługi wspierające pacjenta i lekarza w procesie leczenia. Największe oczekiwania wiążą się z usługami, które pacjenci uznaliby za realną pomoc w codziennych dolegliwościach. - Dobrym przykładem jest brytyjski program Pharmacy First, umożliwiający farmaceutom pomoc przy prostych schorzeniach, takich jak zapalenie spojówek czy infekcje gardła. W Polsce wiele mówi się o podobnej koncepcji drobnych dolegliwości – mówi dyr. Izabela Baj.

Wyjaśnia, że dzięki uprawnieniom do testów diagnostycznych farmaceuci mogliby np. wykonać wymaz w kierunku anginy, sprawdzić CRP i – w ramach zamkniętego katalogu leków – wystawić receptę farmaceutyczną. Takie rozwiązanie odciążyłoby przychodnie, a pacjent szybciej otrzymałby odpowiednie leczenie. - Byłby to krok dalej niż anonimowe receptomaty, bo opierałby się na realnym kontakcie z farmaceutą i podstawowej diagnostyce – podkreśla dyr. Izabela Baj.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Wiceprezes NRA: zmiany w systemie szczepień zaczynają przynosić efekty