Pacjenci z cukrzycą typu 1 są obarczeni o wiele wyższym ryzykiem rozwoju ADHD

opublikowano: 17-05-2022, 10:25

Ryzyko wydaje się być związane z biologicznymi lub psychologicznymi aspektami cukrzycy typu 1 (T1D). ADHD współwystępujące z T1D wiąże się z gorszą kontrolą metaboliczną i zwiększonym ryzykiem powikłań odległych choroby podstawowej. Istnieje potrzeba poszerzenia diagnostyki w kierunku ADHD w populacji pediatrycznej z T1D i niedostateczną kontrolą metaboliczną.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
Ryzyko wystąpienia ADHD w populacji dzieci z cukrzycą typu 1. jest nawet 50 proc. wyższe niż u dzieci zdrowych.
iStock

ADHD pozostaje jednym z najczęstszych zaburzeń neurorozwojowych oraz problemów zdrowia psychicznego o przewlekłym charakterze. Szacuje się, że dotyka ono od 5 do 7 proc. populacji dzieci i młodzieży oraz 2-3 proc. osób dorosłych. Dane pochodzące z prac, w których porównywano zapadalność na ADHD w państwach z różnych kręgów kulturowych wykazują, że rozpowszechnienie zaburzenia jest stałe i niezależne od regionu.

Trzy objawy osiowe ADHD

ADHD (z ang. attention deficit hyperactivity disorder) to zespół charakteryzujący się trzema objawami osiowymi: nadruchliwością, nieuwagą i impulsywnością.

- Ważnym dla diagnostyki wszystkich zaburzeń psychicznych, w tym także ADHD, jest fakt, że manifestowane objawy powinny obniżać jakość funkcjonowania społecznego, szkolnego lub zawodowego. Pierwszy objaw, który najczęściej zwraca uwagę rodziców lub opiekunów, to nadruchliwość. Dziecko, które ją manifestuje, bardzo łatwo po prostu zidentyfikować, ponieważ bywa uciążliwe dla opiekunów. W przypadku osób dorosłych nadruchliwość przejawia się niemożnością wysiedzenia na długich spotkaniach czy poczuciem wewnętrznego niepokoju – wyjaśnia dr Agnieszka Butwicka z Karolinska Institutet.

Drugą grupę objawów stanowią symptomy związane z impulsywnością.

- Przejawiają się np. trudnościami w zaczekaniu na swoją kolej. Takie osoby często wyrywają się z odpowiedzią zanim padnie pytanie, przerywają swoim rozmówcom wypowiedź, nim ci zdążą sformułować myśl. U pacjentów z cukrzycą impulsywność może stanowić poważną trudność w codziennym planowaniu posiłków, co nierzadko skutkuje objadaniem się i w konsekwencji nadwagą oraz otyłością – dodaje ekspertka.

Trzecim objawem osiowym ADHD jest nieuwaga. Jak tłumaczy dr Butwicka, dla dziecka i osoby dorosłej z tym zaburzeniem wszystkie oddziałujące w danym momencie bodźce są równoważne.

- Przykładowo, dla dziecka z ADHD tak samo istotne będzie to, co mówi podczas lekcji nauczyciel, jak i to, co w tej samej chwili dzieje się za szkolnym oknem. Ponadto, nawet jeśli dziecku uda skoncentrować uwagę na danym zagadnieniu, ma problem z jej utrzymaniem. Trudność sprawia mu także realizacja następujących po sobie czynności lub skończenie pracy. Osobom z otoczenia dziecka wydaje się, że nie słucha ono tego, co się do niego mówi – mówi dr Butwicka.

Manifestowane w przebiegu ADHD objawy mogą mieć znaczący wpływ na przestrzeganie przez pacjenta lekarskich zaleceń w zakresie kontroli cukrzycy, stylu życia i farmakoterapii. Jednym z symptomów z kręgu objawów charakterystycznych dla nieuwagi jest m.in. zapominanie o codziennych aktywnościach lub gubienie rzeczy i przedmiotów. Pacjenci ze współwystępującą cukrzycą i ADHD mogą często nie wiedzieć, gdzie znajdują się ich leki i wyposażenie medyczne.

Jak zaznacza dr Butwicka, w klasycznej postaci ADHD występują wszystkie trzy wyżej wymienione objawy osiowe. Co jednak istotne, do postawienia diagnozy nie jest bezwzględnie konieczne stwierdzenie trzech symptomów osiowych. W przypadku większości pacjentów nastoletnich i dorosłych, szczególnie dziewcząt i kobiet, stosunkowo częsta jest postać ADHD z przewagą nieuwagi. W takich przypadkach już rozpoznanie zaburzeń uwagi, które zakłócają w istotny sposób prawidłowe funkcjonowanie społeczne, szkolne i zawodowe, wystarczy do postawienia diagnozy.

Zaburzenia psychiczne a prawidłowa kontrola cukrzycy

Eksperci z wielu obszarów medycyny wskazują, że zaburzenia psychiczne są często czynnikiem ryzyka pogorszenia compliance, szczególnie w przebiegu chorób przewlekłych, które wymagają długotrwałego leczenia. Rozpatrywane właśnie w tym kontekście nieprawidłowości z obszaru zdrowia psychicznego znalazły swoje miejsce w wytycznych opracowanych i opublikowanych w 2018 r. przez ISPAD (International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes).

- W wytycznych podkreślono, że pacjenci z cukrzycą obarczeni są zwiększoną zachorowalnością na zaburzenia adaptacyjne, depresyjne, lękowe i odżywiania się w porównaniu z populacją zdrowych rówieśników. Badania prospektywne wskazują, że zaburzenia depresyjne i lękowe wiążą się z gorszą kontrolą metaboliczną cukrzycy typu 1. Z uwagi na tę korelację w rekomendacjach podkreślono konieczność aktywnej diagnostyki w tej grupie pacjentów w kierunku zaburzeń depresyjnych, lękowych i odżywania się – mówi dr Butwicka.

Co jednak istotne, w wytycznych pominięto kwestię wpływu ADHD na przebieg i kontrolę oraz leczenie cukrzycy.

- W rozdziale poświęconym zaburzeniom poznawczym wskazano, że cukrzyca typu 1 wiąże się z subtelnymi deficytami i zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym. Młodzi pacjenci z TD1 mają gorsze wyniki w nauce i mniejsze możliwości korzystnego zatrudnienia w wieku dorosłym. Co więcej, charakteryzują się nieco niższymi wynikami IQ niż ich rówieśnicy, choć nadal pozostają one w normie i nie wiążą się z niepełnosprawnością intelektualną. Dzieci z cukrzycą typu 1 osiągają gorsze wyniki w zakresie przetwarzania informacji (uwaga, pamięć operacyjna) oraz funkcji wykonawczych (planowanie, organizacja, rozwiązywanie problemów). Widać więc wyraźnie pewne podobieństwo do objawów specyficznych dla ADHD. W wytycznych ISPAD nie powiązano jednak deficytów występujących w przebiegu TD1 z diagnozą ADHD. W dokumencie zidentyfikowano ten problem jako deficyt funkcji poznawczych, ale nie zawarto rekomendacji dotyczących diagnostyki i leczenia ADHD. W wytycznych ISPAD znalazło się jedynie zalecenie przeprowadzenie ogólnej oceny rozwoju dziecka – zwraca uwagę dr Butwicka.

Psychologia i psychiatria
Specjalistyczny newsletter przygotowywany przez ekspertów
ZAPISZ MNIE
×
Psychologia i psychiatria
Wysyłany raz w miesiącu
Specjalistyczny newsletter przygotowywany przez ekspertów
ZAPISZ MNIE
Administratorem Twoich danych osobowych będzie Grupa Rx sp. z o.o. Klauzula informacyjna w pełnej wersji dostępna jest tutaj

Większe ryzyko powikłań przewlekłych

W ciągu ostatnich kilku lat dzięki pracom badawczym poszerzyła się wiedza dotycząca korelacji cukrzycy typu 1. i ADHD.

W 2015 r. na łamach Diabetes Care dr Butwicka opublikowała pracę Risks of psychiatric disorders and suicide attempts in children and adolescents with type 1 diabetes: a population-based cohort study.

- W pracy skoncentrowałam się nie tylko na ADHD, ale na szeroko pojętych zaburzeniach psychicznych. Na podstawie uzyskanych wyników oszacowałam, że ryzyko wystąpienia ADHD w populacji dzieci z cukrzycą typu 1. jest nawet 50 proc. wyższe niż u dzieci zdrowych. W badaniu uwzględniłam także analizę dotyczącą zdrowego rodzeństwa dzieci z T1D, u którego nie potwierdziłam zwiększonego ryzyka ADHD – wskazuje dr Butwicka.

Ekspertka przywołała także wyniki prac niemieckich badaczy, którzy przeanalizowali pochodzące z rejestrów dane ok. 50 tysięcy pacjentów pediatrycznych z cukrzycą typu 1, z których 1608 (2,8 proc.) miała też postawioną diagnozę współistniejącego ADHD. W badaniu tym zaobserwowano, że dzieci z tym zaburzeniem oraz cukrzycą częściej doświadczały epizodów kwasicy ketonowej, mają podwyższony poziom hemoglobiny glikowanej, wartości ciśnienia oraz BMI. W 2018 r. szwedzka specjalistka w dziedzinie pediatrii dr. Charlotte Nylander przeanalizowała skalę problemu zaburzeń uwagi w populacji dzieci z cukrzycą typu 1, wykonując aktywny screening w kierunku ADHD. 29 proc. (49 ze 166 uczestników) z nich wykazywało zaburzenia funkcji poznawczych. Siedmioro dzieci miało postawione rozpoznanie ADHD jeszcze przed badaniem. Dziewięcioro kolejnych zostało zdiagnozowanych w czasie jego trwania, przy czym aż 78 proc. pacjentów z nierozpoznanym ADHD prezentowało niedostateczną kontrolę metaboliczną. Izraelscy badacze w pracy z 2019 r. pochylili się nie tylko nad kwestią zwiększonego ryzyka wystąpienia ADHD i konsekwencji zdrowotnych tej współchorobowości, ale też jej skutków w obszarze kosztów pośrednich. Wykazali, że wśród pacjentów z ADHD i T1D występuje wyższy odsetek przypadków gorszej kontroli metabolicznej, co skutkuje większą liczbą hospitalizacji w tej grupie, dłuższymi pobytami w szpitalu, a co za tym idzie zwiększonymi kosztami finansowymi leczenia.

- Dlaczego cukrzyca miałaby być związana z ADHD? Przyczyn poszukuje się w m.in. w czynnikach biologicznych. Jak wiadomo, T1D rozwija się najczęściej w wieku rozwojowym, a więc okresie niezwykle znaczącym dla prawidłowego rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. Otwartym pytaniem pozostaje, jak na ten proces wpływa cukrzyca, szczególnie ta niewłaściwie kontrolowana, przebiegająca z częstymi epizodami kwasicy ketonowej i podwyższonym stężeniem hemoglobiny glikowanej. Na to nakładają się oczywiście czynniki psychologiczne: stres rodzicielski, wpływ na codzienne funkcjonowanie dziecka i rodziny oraz dodatkowe obciążenie dla procesów poznawczych – wyjaśnia dr Butwicka.

Jak dodaje, ryzyko progresji objawów subklinicznych w kierunku ADHD związane jest z zasobami rodzinno-społecznymi danego dziecka oraz poziomem prawidłowej kontroli choroby podstawowej – im jest on niższy, tym ryzyko rozwoju pełnoobjawowego ADHD wyższe. W tym kontekście dr Butwicka wskazuje także, że współwystępowanie diagnozy ADHD w przebiegu cukrzycy zwiększa z kolei późniejsze ryzyko pojawienia się przewlekłych powikłań T1D jak nefropatia i retinopatia.

Dr hab.n med. Agnieszka Butwicka, naukowiec, koncentrująca się w pracy badawczej wokół zagadnień z obszaru epidemiologii i biostatystyki, specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży. Zawodowo związana z Department of Medical Epidemiology and Biostatistics, Karolinska Institutet; Child and Adolescent Psychiatry, Stockholm Region; Kliniką Psychiatrii Wieku Rozwojowego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego; Zakładem Biostatystyki i Medycyny Translacyjnej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

Na podstawie wykładu wygłoszonego podczas XXIII Zjazdu Naukowego Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Osoby dorosłe z ADHD wymagają przede wszystkim psychoedukacji

W poszukiwaniu wspólnych źródeł niewydolności serca i depresji

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.