Rehabilitacja neurologiczna musi być dopasowana indywidualnie do potrzeb pacjenta

O KIM MOWA

Dr n. med. Jarosław Szczygieł jest specjalistą w dziedzinie neurologii i rehabilitacji medycznej, kierownikiem rehabilitacji Centrum Kompleksowej Diagnostyki i Leczenia Stwardnienia Rozsianego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Zabrzu i Oddziału Rehabilitacji Neurologicznej Szpitala Powiatowego w Zawierciu, przewodniczącym Sekcji Neurorehabilitacji Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji oraz Deutsche Gesellschaft für Neurorehabilitation.

Jakie są wskazania do rehabilitacji neurologicznej w takich chorobach, jak stwardnienie rozsiane (SM), miastenia czy NMOSD (ang. neuromyelitis optica spectrum disorders)?

Rehabilitacja neurologiczna to jest złożone postępowanie, polegające na przywracaniu funkcji u pacjentów, którzy doznali różnego rodzaju deficytów neurologicznych w przebiegu schorzeń obejmujących ośrodkowy lub obwodowy układ nerwowy. Mamy tu całe spektrum tego typu schorzeń, jak udar mózgu, stwardnienie rozsiane czy urazy mózgu i rdzenia kręgowego.

Głównym wskazaniem jest uszkodzenie układu nerwowego, powodujące zaburzenie jego funkcji, które wymaga rehabilitacji neurologicznej. Podejście musi być kompleksowe i interdyscyplinarne.

Co to oznacza?

Zespół rehabilitacyjny składa się co najmniej z kilku osób. Liderem w zespole jest zawsze lekarz, oprócz niego są: fizjoterapeuta, psycholog, neurologopeda (w przypadku rehabilitacji neurologicznej), pielęgniarka, terapeuta zajęciowy, pracownik socjalny, opiekun medyczny. Często niezbędni są także konsultanci z innych dziedzin, kluczowa jest interdyscyplinarność, a nie multidyscyplinarność. Te wszystkie osoby nie tylko powinny wykonywać swoje zadania i funkcje w tym zespole, ale również ze sobą współpracować.

Jakie metody są stosowane w rehabilitacji neurologicznej?

Rehabilitacja neurologiczna obejmuje kilka ważnych elementów, m.in.: fizjoterapię, rehabilitację neuropsychologiczną i neurologopedyczną. W przypadku wspomnianych wyżej schorzeń, kompleksowość jest absolutnie kluczowa. Stwardnienie rozsiane dotyczy wielu obszarów ośrodkowego układu nerwowego. Dlatego konieczne jest postępowanie multimodalne, co oznacza, że zajmujemy się sferą ruchową, sferą funkcji poznawczych, urorehabilitacją. Niezbędne jest również specjalistyczne leczenie spastyczności. Kompleksowość oznacza również rehabilitację zawodową. Trzeba pamiętać, że na SM chorują zazwyczaj osoby młode, więc zachowanie zdolności do pracy jest niezwykle ważną kwestią.

W przypadku miastenii rehabilitacja jest bardzo specyficzna. Ze względu na podstawowy objaw, jakim jest osłabienie mięśni, rehabilitacja ruchowa musi być dostosowana do możliwości pacjenta. Z kolei w NMOSD stosujemy podobne metody, jak w przypadku stwardnienia rozsianego, ale również dopasowujemy program rehabilitacji indywidualnie do pacjenta. Nie ma schematów postępowania dla każdego pacjenta. Trzeba bardzo indywidualnie myśleć o kompleksowej rehabilitacji i dopasowaniu jej do właściwych deficytów i dysfunkcji.

Jak długo pacjent potrzebuje rehabilitacji?

Musimy pamiętać, że to są choroby przewlekłe, więc nie myślimy tu o takiej rehabilitacji, jak np. przywracanie funkcji po udarze mózgu. W przypadku stwardnienia rozsianego mamy do czynienia z chorobą postępującą. Pacjentami są zazwyczaj osoby młode, w chwili rozpoznania mają 20-40 lat. Często osoba, która zajmuje się tym pacjentem, jego rehabilitacją, związuje się z nim na całe życie zawodowe. Sprawność tego pacjenta wraz z wiekiem maleje. Wymaga on coraz intensywniejszego usprawniania ruchowego, coraz to innego podejścia terapeutycznego. Rehabilitacja jest zaplanowana na lata, program musi być tak dopasowany do pacjenta, by wraz z postępem jego choroby odpowiednio go modyfikować.

Jak to wygląda w przypadku miastenii i NMOSD, które również są chorobami przewlekłymi?

W miastenii jest trochę inny przebieg choroby, są okresy remisji, gdy pacjent funkcjonuje lepiej. Program rehabilitacji u tych pacjentów również musi być zindywidualizowany. Nie występuje tu typowa progresja, jak w stwardnieniu rozsianym, przebieg choroby jest trochę bardziej optymistyczny, ponieważ nie ma tu wieloletniej deterioracji ruchowej.

Z kolei w NMOSD występują zaostrzenia i pogorszenia stanu choroby, remisje nie są całkowite, a przebieg schorzenia ciężki. Choroba, niestety, nie najlepiej rokuje, dlatego rehabilitacja jest wręcz niezbędna. Często efekty rehabilitacji nie są satysfakcjonujące, szczególnie w dość szybko postępującej postaci NMOSD. Rehabilitacja musi być dopasowana indywidualnie do potrzeb pacjenta. Jest bardzo zbliżona do tej u pacjentów ze stwardnieniem rozsianym.

Postępy w rehabilitacji są oceniane indywidualnie?

W chorobach neurologicznych postępujących podstawowym zadaniem rehabilitacji jest utrzymanie funkcji, które pacjent posiada, na tym samym poziomie przez jak najdłuższy okres. Brak progresji choroby to jest dla nas bardzo duży sukces. Na początku rehabilitacja ma celu przywrócenie funkcji sprzed pogorszenia czy rzutu choroby, ale naszym celem jest długofalowe postępowanie i zapobieganie progresji choroby.

W przypadku SM zależy nam, żeby pacjent mógł jak najdłużej funkcjonować samodzielnie, żeby miał jak najmniejsze deficyty neurologiczne. Chcemy, żeby ten okres do momentu uzależnienia od wózka, był jak najdłuższy. To jest nasz cel podstawowy. Im dłużej utrzymujemy chorego na SM w samodzielności, tym większa skuteczność rehabilitacji.

Jeśli chodzi o miastenię, przebieg choroby jest nieprzewidywalny. Mamy różne i również całkiem nowe możliwości terapeutyczne. W sytuacjach pogorszenia funkcjonowania pacjenta musimy zmodyfikować nasze postępowanie i wdrożyć bardziej intensywną rehabilitację.

Gdzie jest prowadzona rehabilitacja?

Rehabilitacja może być prowadzona w szpitalu, jednak najlepszym rozwiązaniem dla chorych na stwardnienie rozsiane jest oddział dzienny. Pacjent przebywa po kilka godzin dziennie w ośrodku, realizuje swój program rehabilitacji, a następnie udaje się do domu. W ten sposób może funkcjonować przez wiele lat. Oczywiście, jeśli jego sprawność spadnie do takiego poziomu, że nie będzie mógł się przemieszczać, wówczas konieczna jest rehabilitacja domowa. Przy zaostrzeniu choroby niezbędna okazuje się rehabilitacja stacjonarna, czyli oddział rehabilitacji neurologicznej lub ogólnoustrojowej.

Pacjenci ze stwardnieniem rozsianym mogą mieć okresowo również prowadzoną rehabilitację w wyspecjalizowanym Krajowym Ośrodku Mieszkalno-Rehabilitacyjnym dla Osób Chorych na Stwardnienie Rozsiane w Dąbku na Mazowszu.

W przypadku pozostałych schorzeń rehabilitacja może być prowadzona zarówno w oddziale dziennym, jak i w poradni rehabilitacyjnej. W sytuacji, jeśli pacjent z NMOSD jest niesamodzielny w zakresie chodu, pozostaje rehabilitacja domowa, okresowo stacjonarna lub w ramach długoterminowej opieki instytucjonalnej – zakładu opiekuńczo-leczniczego, najlepiej o profilu neurorehabilitacyjnym.

ZOBACZ TAKŻE: Neurostrada. Tydzień świadomości chorób neuroimmunologicznych: SM, NMOSD i miastenii, 28-29 maja