Ewolucja zachowań samobójczych w dobie Internetu

mgr Tytus Koweszko, psycholog, psychoterapeuta, Klinika Psychiatrii Wydziału Nauk o Zdrowiu WUM
opublikowano: 06-09-2017, 00:00

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), każdego roku ponad 800 000 osób na świecie umiera w wyniku samobójstwa. W grupie wiekowej 15-29 lat śmierć w własnej ręki jest drugą wiodącą przyczyną zgonu. Wskaźniki WHO wykazują, że na każdą dorosłą osobę dokonującą samobójstwa przypada ponad dwadzieścia prób samobójczych niezakończonych śmiercią.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Zgodnie z planem działań w kwestii zdrowia psychicznego (Mental Health Action Plan), przyjętym przez kraje członkowskie WHO na lata 2013-2020, docelowo wskaźnik samobójstw ma zostać zredukowany o 10 proc. Wedle założeń, cel ten nie może być osiągnięty bez aktywnych oddziaływań społecznych, nastawionych na prewencję zachowań samobójczych(1).

O ile udział społeczny jest czynnikiem niezbędnym do przeciwdziałania samobójstwom, o tyle zmiany społeczno-kulturowe, których nieodłącznym elementem stał się postęp technologiczny, niosą ze sobą nowe, nieznane dotychczas zagrożenia. Zachowania samobójcze, podobnie jak współczesne społeczeństwa, ulegają swoistej ewolucji, która włącza w swój przebieg procesy cyfryzacji. Internet, będący integralną częścią życia młodych ludzi, daje im niemal nieograniczone możliwości kontaktu i wymiany informacji. Stał się dla nich nie tylko źródłem wiedzy, ale także interaktywną płaszczyzną działań mogących przyczyniać się do zachowań skierowanych przeciwko życiu i zdrowiu. Pojawienie się cyberprzemocy prowadzącej do samobójstw oraz internetowych paktów samobójczych wskazuje nowe rodzaje zagrożeń, z jakimi przychodzi mierzyć się specjalistom z zakresu ochrony zdrowia podejmującym walkę ze zjawiskiem samobójstw.

Możliwości i zagrożenia płynące z sieci

Dla osób doświadczających problemów emocjonalnych i zaburzeń psychicznych Internet stanowi powszechne źródło informacji. Poszukiwania nie zawsze jednak pozwalają na uzyskanie pomocy. W sieci dostępnych jest wiele witryn i forów promujących zachowania samobójcze oraz zachęcających do poradzenia sobie w ten sposób z przeżywanym kryzysem. Zjawisko to przyczyniło się do powstania terminu „cybersamobójstwo”, określającego zamach na własne życie pod wpływem przekazu z Internetu. Dzieje się tak na przykład wtedy, gdy poprzez serwisy internetowe nawiązywane zostają pakty samobójcze, w których obce sobie osoby planują, a następnie wspólnie dokonują samobójstwa.

Biddle wraz ze współpracownikami przeprowadziła analizę 240 odrębnych stron internetowych dotyczących samobójstwa. W przypadku połowy z nich badacze uznali, że prezentowane materiały zachęcały do samobójstwa, promowały je lub ułatwiały jego dokonanie. Jedynie 13 proc. analizowanych witryn poświęcone było przeciwdziałaniu samobójstwom lub dostarczało wsparcia, zakazywało lub zniechęcało do odebrania sobie życia(2). Wiele stron dostępnych w Internecie przedstawia w przystępnej graficznej formie możliwe sposoby odebrania sobie życia, dostarcza precyzyjnych wytycznych co do śmiertelnych dawek leków czy instrukcje przeprowadzenia skutecznego samozatrucia tlenkiem węgla(3). Dostępność tego rodzaju treści jest o tyle groźna, że u osób będących w kryzysie dochodzi do istotnego zawężenia poznawczego, które ogranicza repertuar dostępnych sposobów rozwiązania problemu. Tym samym stają się one bardziej podatne na zewnętrzne sugestie. Należy pamiętać, że w sytuacji doświadczania intensywnego bólu psychicznego samobójstwo może zostać uznane za najlepsze wyjście, a nawet najbardziej racjonalny wybór.

Potencjał złego przekazu

Dunlop, More i Romer przeprowadzili badanie w celu zweryfikowania, czy korzystanie z Internetu naraża młodych ludzi na kontakt z doniesieniami dotyczącymi samobójstw, przyczyniając się tym samym do powstania u nich samych fantazji samobójczych. Badanie objęło 719 osób w wieku od 14 do 24 lat. Naukowcy dowiedli, że Internet, a w szczególności sieci społecznościowe, stanowią źródło informacji na temat zachowań samobójczych. Nasilenie myśli samobójczych zostało zaobserwowane zwłaszcza u osób korzystających z forów dyskusyjnych o tematyce samobójczej. We wnioskach z badań sugerowano zintensyfikowanie działań promujących witryny internetowe skierowane do ludzi młodych, które wspierają efektywne sposoby radzenia sobie z poczuciem beznadziejności i myślami samobójczymi(4).

W 2009 roku w Australii około 80 proc. dzieci miało dostęp do Internetu, a 69 proc. z nich uznawało gry online za najczęstszą formę aktywności. Messias wraz ze współpracownikami podjął próbę określenia związku między graniem w gry komputerowe oraz używaniem Internetu a występowaniem zachowań samobójczych u młodzieży. Młodzi ludzie, którzy spędzali przed komputerem więcej niż 5 godzin dziennie, potwierdzali obecność stanów depresyjnych, przedłużających się okresów smutku, a także myśli, planów i prób samobójczych.

Do podobnych wniosków doszli badacze południowokoreańscy, którzy stwierdzili, że nastolatkowie spełniający kryteria uzależnienia od Internetu ujawniają wyższe wskaźniki depresji i myśli samobójczych, a uzależnienie od gier wideo powoduje negatywne skutki psychiczne i fizyczne. Autorzy badania sugerują, że wymienione uzależnienia są podobne do innych patologicznych zachowań, takich jak hazard, który również wiąże się z podwyższonym ryzykiem samobójczym(5).

Konsekwencje cyberprzemocy

Przemoc, której dopuszcza się nastolatek lub grupa wobec jednego z rówieśników, może powodować u ofiary szkody fizyczne, psychologiczne i społeczne, a także negatywnie wpływać na cały przebieg edukacji. Przemoc taka może przyjmować postać napaści fizycznej, szykanowania i grożenia lub oddziaływań psychologicznych i społecznych, jak wykluczenie lub rozpowszechnianie plotek.

Podobnie cyberprzemoc definiuje się jako działania wiktymizujące dokonywane przy użyciu infotechnologii, głównie telefonów komórkowych i Internetu. Z międzynarodowych badań wynika, że 10-20 proc. nieletnich doświadczyło przemocy ze strony rówieśników w trakcie edukacji, a 5-15 proc. było sprawcami tego rodzaju działań.

Współcześnie przemoc przestała być postrzegana jako korzystna forma wzmacniania charakteru. Pediatryczne, psychiatryczne i psychologiczne badania dowodzą, że doświadczanie przez dzieci i adolescentów przemocy w szkole lub w sieci może stanowić przyczynę depresji, stanów lękowych, spadku samooceny, a także dolegliwości somatycznych. Obszerna metaanaliza przeprowadzona przez Gini i Espelage, obejmująca 491 artykułów naukowych z lat 1910-2013 ujawniła, że przemoc rówieśnicza wiąże się z występowaniem myśli samobójczych, przy czym związek ten jest silniejszy w przypadku cyberprzemocy niż przemocy tradycyjnej(6). Dotychczasowe badania pozwoliły na określenie różnic pomiędzy przemocą tradycyjną i cyberprzemocą. Ta druga częściej ma miejsce poza szkołą, a jej ofiary w większej liczbie przypadków ujawniają objawy depresyjne.

Etiologię występowania skłonności samobójczych u nieletnich doświadczających cyberprzemocy najlepiej wyjaśnia interpersonalna teoria samobójstwa. Zgodnie z jej założeniami, utrata przynależności i poczucie zgnębienia mogą wywoływać skłonności samobójcze. U osoby, u której pojawią się tendencje suicydalne, rośnie podatność na podejmowanie działań skierowanych przeciwko sobie poprzez habituację bodźców bólowych i lękowych towarzyszących zachowaniom autoagresywnym(7). Tym samym przewlekłe doświadczanie przemocy prowadzące do autoagresji utrwala ten wzorzec zachowania, zwiększając ryzyko odebrania sobie życia.

Odnosząc się do klinicznych implikacji zjawiska, należy podkreślić zagrożenie, jakie wiąże się nie tylko z dającą się zaobserwować przemocą w szkole, ale także z tą ukrytą w sieci. Dlatego psycholodzy, nauczyciele i rodzice stają przed wyzwaniem monitorowania nie tylko codziennego życia dziecka, ale także jego funkcjonowania online. Przebieg cyberprzemocy jest trudniejszy do dostrzeżenia przez zewnętrznego obserwatora, jeśli nękanie odbywa się poprzez wiadomości tekstowe, pocztę elektroniczną lub polega na publikowaniu ośmieszających treści na portalach społecznościowych. Cyberprzemoc sama w sobie nie prowadzi bezpośrednio do samobójstwa. Jest raczej częścią procesu, w którym u młodego człowieka dochodzi do załamania równowagi psychicznej i nasilenia poczucia beznadziejności. Ukazuje to zatem znaczenie wsparcia społecznego, nastawionego na odzyskanie poczucia kontroli i wzrostu samooceny(9).

Łańcuch paktów samobójczych

Pakt samobójczy to umowa co najmniej dwóch osób o wspólnym odebraniu sobie życia w określonym miejscu i czasie. Przyjmuje się, że tego rodzaju zachowania dotyczą poniżej 1 proc. wszystkich samobójstw(10). Najwyższy współczynnik internetowych paktów samobójczych odnotowuje się w Japonii, choć zjawisko pojawiło się również w Europie, w tym w Polsce.

Termin „internetowy pakt samobójczy” został po raz pierwszy użyty w japońskiej prasie w 2000 roku. W 2003 roku dwie kobiety i jeden mężczyzna, którzy poznali się w sieci, celowo pozbawili się życia w uszczelnionym pokoju. Od tego roku podobne pakty pomiędzy nieznajomymi rozpowszechniły się na zasadzie reakcji łańcuchowej. W wyniku naśladownictwa charakter kolejnych zamachów samobójczych przebiegał w sposób zbliżony. Samobójstw dokonywano zazwyczaj poprzez samozatrucie tlenkiem węgla w szczelnie zamkniętym samochodzie lub pokoju(11).

Zdarza się, że pakt samobójczy obejmuje większą grupę osób. W 2004 roku japońska policja znalazła zwłoki dziewięciu samobójców w dwóch miastach w okolicach Tokio: w jednym trzy kobiety i czterech mężczyzn w wieku nastoletnim lub nieznacznie powyżej dwudziestego roku życia, w drugim dwie kobiety. Do zgonów doszło w zbliżonym czasie. Osoby te poznały się na specjalnej stronie internetowej. Według doniesień policji, wszyscy samobójcy stracili życie w wyniku samozatrucia tlenkiem węgla wydzielanym z palonego węgla drzewnego. Denaci byli szczelnie zamknięci w swoich samochodach. Przyjmuje się, że w Japonii rośnie liczba młodych ludzi o wysokim poziomie poczucia izolacji. Tysiące spośród nich określa się terminem „hikikomori”, oznaczającym osoby nigdy nieopuszczające swoich pokoi i poszukujące rozrywki wyłącznie w Internecie(12).

Według danych CIA z 2009 roku, Japonia była trzecim krajem (po Chinach i USA) po względem powszechności dostępu do Internetu. Wśród użytkowników przeważały osoby w wieku 13-39 lat, czyli z grupy przeważnie angażującej się internetowe pakty samobójcze.

Poszukiwanie pokrewnej duszy

Z uwagi na powszechny dostęp do sieci, Internet stał się płaszczyzną tworzenia własnej tożsamości, miejscem pozwalającym na uwalnianie negatywnych emocji będących podłożem depresji oraz komunikowania tendencji samobójczych ludziom o podobnych problemach. Możliwość anonimowej ekspresji w kulturze ograniczającej swobodne dzielenie się przeżyciami wewnętrznymi  może z jednej strony dawać pozorne poczucie ulgi, jednak z drugiej w wielu przypadkach zmniejsza prawdopodobieństwo skorzystania ze specjalistycznej pomocy(13).

Etnografia stron internetowych poświęconych samobójstwom ujawnia u odwiedzających charakterystyczny rodzaj egzystencjalnego cierpienia, które trudno zredukować do chorób psychicznych. Lęk przed samotnością w społeczeństwach stawiających na indywidualizm, a tym samym skazujących wiele osób na alienację, może skłaniać potencjalnych samobójców do poszukiwania drugiego człowieka, podzielającego podobne cierpienie, który gotowy jest towarzyszyć w rozstaniu się z życiem(11).

W Polsce internetowe pakty samobójcze są odnotowywane od kilku lat zarówno wśród dzieci, młodzieży, jak i dorosłych. Co niepokojące, doniesienia na ten temat są udostępniane głównie poprzez środki masowego przekazu, często w postaci sensacji mającej zainteresować i zszokować odbiorcę. Taka forma przekazu, pozbawiona elementu oddziaływań profilaktycznych (np. poprzez umieszczenie na końcu artykułu adresu kontaktowego do instytucji specjalizujących się w pomocy osobom w kryzysie samobójczym), niesie ryzyko wystąpienia tzw. efektu Wertera, polegającego na naśladowaniu zachowań samobójczych opisanych w mediach(14).

Przeciwdziałanie prosamobójczej aktywności online

W związku z pojawieniem się zjawiska paktów samobójczych część krajów podejmuje działania mające na celu ograniczenie prosamobójczych witryn internetowych. W październiku 2010 roku w Chinach miała miejsce pierwsza w tym kraju sprawa cywilna przeciwko dostawcy Internetu. Pozew złożyli rodzice dwudziestoletniego studenta, który odpowiedział na zaproszenie do paktu samobójczego, złożone mu przez innego studenta poprzez popularny chiński komunikator internetowy. W czerwcu 2010 roku studenci podjęli próbę samobójczą poprzez zatrucie tlenkiem węgla w pokoju hotelowym. Student, który złożył zaproszenie, wyszedł z pokoju, kiedy poczuł ból głowy. Po kilku godzinach zadzwonił do obsługi hotelu, jednak drugiego studenta znaleziono już martwego. Rodzice zmarłego pozwali zarówno serwis, jak i studenta, który przeżył. Sąd stwierdził, że odpowiedzialność obu pozwanych wynosi odpowiednio 10 proc. i 20 proc.

W Australii i Wielkiej Brytanii wprowadzono przepisy nakazujące karanie osób, które pomagają, nakłaniają, radzą lub zmuszają do samobójstwa bądź próby samobójczej poprzez sieć. Jednak firmy internetowe są bardzo rzadko pociągane do odpowiedzialności lub karane za brak działań(15).

W Polsce osoba, która doprowadzi człowieka do targnięcia się na własne życie poprzez namowę lub udzielenie pomocy podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (reguluje to art. 151 Kodeksu karnego). Według danych Komendy Głównej Policji, w roku 2016 z tego artykułu wszczęto 3024 sprawy; przestępstwo stwierdzono w 11 przypadkach(16).

Podsumowanie

Wraz ze zmianami społeczno-kulturowo-technologicznymi we współczesnym świecie ulega ewolucji również zjawisko samobójstwa. Rozwój technologiczny, postępująca indywidualizacja oraz dehumanizacja życia społecznego na rzecz cyfryzacji powodują, że samobójstwa, zwłaszcza młodych ludzi, przyjmują nowe formy i przebiegają według odmiennych wzorców.

Internet stanowi potężną platformę edukacyjną w zakresie promocji zdrowia, jednak obecność niewłaściwych treści może nieść ryzyko promowania zachowań wysoce patologicznych. Opisane zjawiska, takie jak internetowe pakty samobójcze oraz cyberprzemoc, są niejako nieuniknioną konsekwencją postępu technologicznego i społecznego. Zagrożenia, jakie wiążą się z wykorzystywaniem technologii informacyjnej przez znaczną część społeczeństwa, stawiają przed specjalistami z obszaru psychiatrii i suicydologii nowe wyzwania. Zmuszają do uwzględniania w programach profilaktycznych i prewencyjnych zjawisk występujących już nie tylko w umyśle potencjalnego samobójcy i jego otoczeniu społecznym, ale także w jego życiu online.

Forma stalkingu podlegająca karze

W Polsce cyberprzemoc jest uznawana za formę stalkingu, czyli przestępstwa ściganego na wniosek pokrzywdzonego. Czyn ten reguluje artykuł 190a § 1 i 2 Kodeksu karnego (8).

Osoby doświadczające cyberprzemocy mogą również uzyskać bezpłatne wsparcie i pomoc merytoryczną u konsultantów telefonów zaufania dla dzieci i młodzieży (numer 116 111, www.116111.pl) oraz dla rodziców i nauczycieli (numer 800 100 100, www.800100100.pl).

 

Piśmiennictwo

1. World Health Organization. Preventing suicide. A community engagement toolkit. Pilot version 1.0. Geneva: WHO Document Production Services, 2016. http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/252071/1/WHO-MSD-MER-16.6-eng.pdf?ua=1

2. Biddle L., Donovan J., Hawton K., Kapur N., Gunnell D.: Suicide and the internet. BMJ, 2008; 336(7648): 800-802.

3. Rajagopal S.: Suicide pacts and the internet. Complete strangers may make cyberspace pacts. BMJ, 2004; 329(7478): 1298-1299.

4. Dunlop S.M., More E., Romer D.: Where do youth learn about suicides on the Internet, and what influence does this have on suicidal ideation? Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2011; 52, 1073-1080.

5. Messias E., Castro J., Saini A., Usman M., Peeples D.: Sadness, suicide, and their association with video game and internet overuse among teens: Results from the youth risk behavior survey 2007 and 2009. Suicide and Life-Threatening Behavior, 2011; 41: 307-315.

6. Gini G., Espelage D.L.: Peer victimization, cyberbullying, and suicide risk in children and adolescents. JAMA, 2014; 312(5): 545-546.

7. Litwiller B.J., Brausch A.M.: Cyber Bullying and Physical Bullying in Adolescent Suicide: The Role of Violent Behavior and Substance Use. J. Youth Adolescence, 2013; 42: 675-684.

8. Kodeks karny 2017 PLUS — zbiór przepisów. Wydanie 8. Warszawa: Wolters Kluwer, 2017.

9. Hinduja S., Patchin J.W.: Bullying, Cyberbullying, and Suicide. Archives of Suicide Research, 2010; 14: 206-221.

10. Brown M., Barraclough B.: Epidemiology of suicide pacts in England and Wales, 1988-1992. BMJ, 1997; 315(7103): 286-287.

11. Ozawa-de Silva C.: Too Lonely to Die Alone: Internet Suicide Pacts and Existential Suffering in Japan. Cult Med Psychiatry, 2008; 32: 516-551.

12. BBC News Online. Nine die in Japan “suicide pacts”. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/3735372.stm

13. Iesaka M.: Internet Suicide Pacts among Japanese Youth: A Perspective from Youth who Approve of the Phenomenon. Alliant International University San Diego: ProQuest LLC, 2014.

14. Narbutt M.: Nowa, niebezpieczna moda. Samobójczy pakt przez Internet. WPolityce, 2014. Pobrano: http://wpolityce.pl/polityka/183379-nowa-niebezpieczna-moda-samobojczy-pakt-przez-internet

15. Cheng Q.: Are internet service providers responsible for online suicide pacts? BMJ, 2011; 344: d2113.

16. Komenda Główna Policji. Statystyka. Pobrano: http://statystyka.policja.pl/st/kodeks-karny/przestepstwa-przeciwko/63420,Namowa-lub-pomoc-do-samobojstwa-art-151.html.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: mgr Tytus Koweszko, psycholog, psychoterapeuta, Klinika Psychiatrii Wydziału Nauk o Zdrowiu WUM

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.