Ekspert: zaburzenia psychiczne towarzyszące chorobom neurologicznym utrudniają ich leczenie

„Puls Medycyny” we współpracy z Centrum SM w Zabrzu organizuje „Tydzień świadomości SM, NMOSD i miastenii”. Choć choroby te różnią się przebiegiem, wielu pacjentów neurologicznych wymaga jednoczesnego wsparcia psychicznego. Jaka jest rola psychiatry w kompleksowej opiece nad tymi chorymi?

Zaburzenia psychiczne towarzyszące chorobom neurologicznym, takie jak zaburzenia nastroju, lękowe czy poznawcze, obniżają jakość życia, pogarszają funkcjonowanie społeczne i utrudniają leczenie. To uzasadnia konieczność zaangażowania psychiatry i psychologa w opiekę nad tymi chorymi. Podstawową rolą lekarza jest wczesne rozpoznanie schorzenia, zaplanowanie terapii, rehabilitacji neuropsychologicznej i leczenie zaburzeń psychicznych, co jest kluczowe dla poprawy współpracy z neurologiem. Niestety, wielu pacjentów obawia się stygmatyzacji i ma problem z dostrzeganiem potrzeby wsparcia psychologicznego i psychiatrycznego. Tymczasem nierozpoznane i nieleczone zaburzenia, przy współwystępowaniu innych czynników, w skrajnych przypadkach mogą nawet inicjować ryzyko wystąpienia u chorego myśli i zachowań samobójczych.

Czy personel medyczny rozumie znaczenie wczesnego rozpoznania i leczenia zaburzeń psychicznych u pacjentów z chorobami neurologicznymi?

Neurolodzy, rehabilitanci, pielęgniarki i inni specjaliści mają świadomość znaczenia wsparcia psychicznego w leczeniu chorób neurologicznych. W praktyce jednak zalecenie konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej często spotyka się z oporem pacjentów lub ich rodzin. W związku z tym neurolodzy często sami rozpoczynają leczenie farmakologiczne niektórych zaburzeń psychicznych w sytuacji, gdy widzą, że chorzy unikają konsultacji psychiatrycznej lub kategorycznie się na nią nie zgadzają.

W którym momencie psychiatra lub psycholog powinni włączyć się w opiekę nad pacjentem z chorobami neurologicznymi?

Kontakt ze specjalistą powinien nastąpić już w momencie ustalenia rozpoznania, które jest silnym stresorem i może prowadzić do zaburzeń depresyjnych. Wsparcie psychologiczne pomaga złagodzić lęk, stres i objawy depresji pojawiające się na tym etapie. Pomoc psychiatry i psychologa obejmuje dwa etapy. Pierwszy to etap diagnostyczny, określający, co dzieje się z pacjentem w kontekście objawów neurologicznych, który pozwala na zaplanowanie właściwego postępowania leczniczego z uwzględnieniem stanu zdrowia i czynników środowiskowych. Drugi to etap terapeutyczny, obejmujący psychoedukację, naukę radzenia sobie ze stresem, wsparcie dla rodziny oraz właściwą psychoterapię i rehabilitację neuropsychologiczną. W przypadku nasilonych objawów, słabo reagujących na terapię psychologiczną, wprowadza się leczenie farmakologiczne. Najlepsze efekty daje połączenie obu form terapii. Gdy dobrze znamy chorobę neurologiczną i indywidualne trudności pacjenta, staramy się dostosować pomoc psychologiczną do jego potrzeb. Każda choroba neurologiczna przebiega inaczej, każdy pacjent ma inny charakter, warunki socjalne, funkcjonuje w odmiennym środowisku i ma różną podatność na oddziaływania psychoterapeutyczne.

W jaki sposób te choroby mogą wpłynąć na jakość życia i dobrostan psychiczny pacjentów?

Choroby neurologiczne mają istotny wpływ na funkcjonowanie pacjenta oraz jakość jego życia, przede wszystkim poprzez występujące objawy. Do najważniejszych z nich należą: zmęczenie, osłabienie oraz trudności w wykonywaniu czynności ruchowych i zaburzenia funkcjonowania narządów zmysłów. Objawy te znacząco utrudniają codzienne życie, uniemożliwiają kontynuowanie pracy zawodowej oraz realizację pasji i zainteresowań. Dodatkowo, prowadzą do przewlekłego lub ostrego stresu, który wywołuje zamartwianie się, lęk przed przyszłością i obawy o radzenie sobie z codziennymi wyzwaniami. W zależności od predyspozycji genetycznych, środowiska oraz indywidualnej podatności, osoby te mogą rozwijać zaburzenia lękowe, lękowo-depresyjne, epizody depresyjne lub zaburzenia nastroju związane nie tylko ze stresem, ale również wynikające z uszkodzenia komórek nerwowych w mózgu. W wielu przypadkach pojawiają się zaburzenia poznawcze, takie jak problemy z pamięcią, koncentracją, kontrolowaniem emocji i zachowań, a także labilność emocjonalna. U niektórych pacjentów mogą wystąpić także myśli samobójcze, co stanowi najpoważniejsze zagrożenie, przed którym staramy się chronić naszych pacjentów.

Czy choroby neurologiczne zaburzają funkcjonowanie pacjentów w sferze seksualnej?

Choroby neurologiczne wpływają na stan psychiczny pacjentów oraz ich funkcjonowanie w sferze seksualnej poprzez kilka mechanizmów. Pierwszym z nich jest psychologiczny wpływ stresu związanego ze schorzeniem, niepełnosprawnością i ograniczeniami, które pojawiają się w przebiegu choroby.Drugim mechanizmem jest bezpośrednie uszkodzenie komórek nerwowych, będące wynikiem samego procesu chorobowego. Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) przyczyniają się do rozwoju zaburzeń psychicznych i seksualnych. Zaburzenia seksualne w chorobach neurologicznych należy rozpatrywać w dwóch aspektach. Po pierwsze, takie objawy, jak stres, lęk, przygnębienie czy wahania nastroju mogą tłumić potrzeby seksualne, obniżać libido i wywoływać zaburzenia erekcji. Po drugie, uszkodzenie określonych rejonów mózgu poprzez reakcje autoimmunologiczne prowadzi do dysfunkcji seksualnych, takich jak obniżony popęd, zaburzenia orgazmu, erekcji, zaburzenia czucia, problemy ruchowe czy bóle, które utrudniają lub często uniemożliwiają aktywność seksualną. Wpływ na te zaburzenia mają również relacje między partnerami, środowisko, w którym funkcjonują oraz stan psychiczny pacjenta.

Czy postawienie diagnozy choroby neurologicznej może wpłynąć na leczenie farmakologiczne zaburzeń depresyjnych lub lękowych?

Każda choroba somatyczna, w tym stwardnienie rozsiane, miastenia czy choroby zapalne układu nerwowego, może utrudniać leczenie farmakologiczne zaburzeń psychicznych, głównie przez interakcje lekowe. Leki stosowane w terapii tych chorób, takie jak glikokortykosteroidy czy leki immunosupresyjne, mogą powodować zaburzenia nastroju, problemy poznawcze i osłabienie. Ponadto leki przeciwdepresyjne mogą wchodzić w interakcje z lekami neurologicznymi, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych. W każdym przypadku należy ocenić, czy leczenie neurologiczne pozwala na włączenie leku przeciwdepresyjnego lub przeciwlękowego, czy konieczna jest jego zmiana lub czasowe odstawienie. Zawsze bierzemy pod uwagę wpływ choroby neurologicznej na zachowanie pacjenta. W późniejszych stadiach, przy zaburzeniach poznawczych, takich jak problemy z pamięcią czy kontrolą emocji, współpraca w leczeniu może być utrudniona. Pacjent może potrzebować pomocy opiekunów, np. przy przyjmowaniu leków, aby uniknąć pomylenia dawek. Zwracamy także uwagę na współwystępowanie problemów z używaniem substancji psychoaktywnych.

Jakie substancje mogą być dla tych chorych szczególnie szkodliwe?

Alkohol, leki nasenne i substancje psychostymulujące to środki szczególnie powszechnie używane w polskiej populacji. Dużą uwagę zwracam na alkohol, który jest szeroko akceptowany w naszym kraju. Tymczasem alkohol, niezależnie od ilości i postaci, działa toksycznie na ośrodkowy układ nerwowy. W przypadku pacjentów z aktywnym stanem zapalnym lub innymi mechanizmami uszkadzającymi komórki nerwowe w przebiegu chorób neurologicznych, alkohol jedynie nasila destrukcyjny wpływ na OUN. Dlatego zawsze powinniśmy pytać pacjenta, czy używa alkoholu w jakiejkolwiek postaci oraz czy nie sięga po niego w celu łagodzenia napięcia, niepokoju czy obniżonego nastroju. Drugą, często nadużywaną substancją są leki uspokajające i nasenne. Choć świadomość ich szkodliwości wzrosła, nadal trafiają do nas pacjenci z wywiadem wielomiesięcznego stosowania tych leków.

Jak psychiatra może pomóc pacjentowi w zakresie opieki socjalnej?

Prawidłowe wsparcie społeczne jest kluczowe dla poprawy stanu psychicznego. Pacjent z bliską, wspierającą rodziną ma większe szanse na skuteczne leczenie niż osoba samotna. Badania potwierdzają, że wsparcie emocjonalne zwiększa efektywność terapeutyczną.Jeśli pacjent nie ma bliskiej rodziny, zachęcamy do skorzystania ze wsparcia ośrodka pomocy społecznej. Pracownicy socjalni pomagają osobom z zaburzeniami psychicznymi i niepełnosprawnościami. Kolejnym krokiem jest kontakt z lokalnym centrum zdrowia psychicznego, które oferuje pomoc w leczeniu i poprawie funkcjonowania.Centra Zdrowia Psychicznego istnieją już w większości regionów. W punkcie koordynacyjno-zgłoszeniowym dyżurny psycholog ocenia sytuację pacjenta i organizuje dalszą pomoc, np. wizyty u psychologa lub psychiatry.W przypadku zagrożenia życia pacjent trafia na oddział psychiatryczny, gdzie otrzymuje opiekę do momentu ustabilizowania stanu klinicznego. Wdrażane są też działania psychoterapeutyczne, obejmujące naukę radzenia sobie ze stresem, wsparcie dla rodziny i planowanie działań, które poprawiają funkcjonowanie, mimo ograniczeń związanych z chorobą neurologiczną.

O KIM MOWA

Dr n. med. Michał Błachut jest specjalistą psychiatrii i seksuologii, seksuologiem klinicznym i sądowym.