Zespół bolesnego miesiączkowania: objawy, przyczyny, leczenie

dr hab. n. med. Jarosław Drobnik, Zakład Gerontologii, Katedra Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu
opublikowano: 21-10-2019, 15:55

Zespół bolesnego miesiączkowania, którego głównym objawem są bóle menstruacyjne, jest częstą przypadłością dotykającą wiele kobiet w różnym wieku, w zależności od typu. Pierwotny dotyczy młodych kobiet, a wtórny — głównie starszych. W leczeniu pierwotnego zespołu bolesnego miesiączkowania główną rolę odgrywają niesteroidowe leki przeciwzapalne, które oprócz działania przeciwbólowego dodatkowo hamują syntezę prostaglandyn. W cięższych przypadkach są one łączone z metamizolem, który oprócz działania przeciwbólowego wykazuje działanie spazmolityczne, oraz z drotaweryną lub papaweryną, działającymi silnie spazmolitycznie.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Zespół bolesnego miesiączkowania, którego główną dolegliwością jest ból menstruacyjny, dotyka wiele kobiet na całym świecie1,2,3,4. Z bólem menstruacyjnym przynajmniej raz w życiu spotkała się prawie każda kobieta w okresie rozrodczym4. Może on występować z rozmaitym nasileniem i w różnym stopniu wpływać na codzienną aktywność kobiet. W cięższych przypadkach wymaga leczenia, a czasami wiąże się z absencją w pracy1,3,4. Pojawia się podczas krwawienia miesięcznego, kiedy mięśniówka macicy nadmiernie kurczy się, wydalając złuszczające się endometrium na skutek braku implantacji zapłodnionej komórki jajowej. Oprócz nadmiernych skurczów macicy i naczyń krwionośnych powodujących dolegliwości związane z pierwotnym zespołem bolesnego miesiączkowania oraz stanów patologicznych związanych z wtórnym zespołem bolesnego miesiączkowania, zauważalny wpływ na odczuwanie dolegliwości ma również predyspozycja osobnicza, czyli niski próg bólu i czynniki psychiczne1,3.

Pierwotny zespół bolesnego miesiączkowania najczęściej występuje u młodych kobiet między 20. a 25. rokiem życia.
Zobacz więcej

Pierwotny zespół bolesnego miesiączkowania najczęściej występuje u młodych kobiet między 20. a 25. rokiem życia. iStock

Zespół bolesnego miesiączkowania - objawy

Bóle menstruacyjne, zwane też miesiączkowymi, są głównym objawem zespołu bolesnego miesiączkowania (ZBM), na który również składają się:

  • bóle i zawroty głowy,
  • nudności,
  • wymioty,
  • zmęczenie,
  • ogólne osłabienie i rozbicie,
  • biegunka,
  • kołatanie serca,
  • drżenie rąk,
  • bezsenność
  • oraz zmienność nastroju.

Występują w trakcie lub tuż przed menstruacją1,4. Ból miesiączkowy rozpoczyna się kilka godzin przed lub wraz z krwawieniem miesiączkowym i ma charakter skurczowy. Lokalizuje się w środkowym podbrzuszu i może promieniować do okolicy lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa oraz do okolicy ud1. Najczęściej trwa od 12 do 24 godzin, ale w niektórych przypadkach może przedłużać się nawet do kilku dni4.

Zespołowi bolesnego miesiączkowania może towarzyszyć zespół napięcia przedmiesiączkowego (premenstrual syndrome, PMS), który pojawia się od kilku do kilkunastu dni przed menstruacją i obejmuje zmienność nastroju, drażliwość, bóle piersi oraz wiele innych mniej specyficznych objawów5,6,7

Zespół bolesnego miesiączkowania - przyczyny

Zespół bolesnego miesiączkowania może mieć charakter pierwotny lub wtórny. Jego częstość występowania szacuje się na 40 do 95 proc. populacji żeńskiej w odniesieniu do pierwotnego ZBM, natomiast postać wtórna występuje znacznie rzadziej. Same bóle menstruacyjne dotyczą ok. 84 proc. kobiet, spośród których ok. 43 proc. zgłaszało występowanie bólu w każdym cyklu menstruacyjnym, a ok. 41 proc. tylko sporadycznie2. Z tego powodu od 13 do 51 proc. kobiet choć raz opuściło pracę lub zajęcia w szkole, a od 5 do 14 proc. regularnie jest niezdolnych do pracy lub uczestnictwa w zajęciach szkolnych z powodu nasilonych dolegliwości3. Niewątpliwie jest to poważny i często spotykany problem, dotyczący większości kobiet.

Pierwotny zespół bolesnego miesiączkowania może występować od razu podczas pierwszego cyklu menstruacyjnego w życiu lub pojawić się najpóźniej do 2 lat od menarche. Najczęściej pojawia się ok. roku po pierwszej miesiączce, a cykle miesiączkowe u tej grupy pacjentek są regularne. Oprócz zgłaszanych przez pacjentkę dolegliwości nie występują żadne nieprawidłowości w badaniu ginekologicznym i nie stwierdza się występowania choroby organicznej mogącej mieć związek z odczuwalnymi dolegliwościami1,3. Wykluczenie wtórnych przyczyn bólu jest kluczowe dla postawienia diagnozy.

Pojawienie się pierwotnego ZBM jest bezpośrednio związane z rozpoczęciem się cykli menstruacyjnych, jednak jego etiopatogeneza nie została jednoznacznie wyjaśniona. Istnieje wiele czynników, które mogą być odpowiedzialne za wywoływanie ZBM, a także mogących do niego predysponować1. Za najbardziej prawdopodobną teorię uważa się aktualnie nadmierną czynność skurczową macicy na skutek zwiększonego stężenia prostaglandyn, wzmożonego napięcia układu współczulnego oraz zmniejszonego przepływu krwi przez macicę1,3,4.

Pierwotny ZBM najczęściej występuje u młodych kobiet między 20. a 25. rokiem życia, a zarazem w tym okresie ma największe natężenie1. Dolegliwości zazwyczaj zmniejszają się po pierwszej ciąży, co można wytłumaczyć zanikaniem krótkich neuronów adrenergicznych w jej trakcie. Neurony te biorą udział w stymulowaniu nadmiernej czynności skurczowej macicy i nie mają zdolności do regeneracji1.

Obfite krwawienie menstruacyjne może powodować nasilenie się dolegliwości bólowych, ponieważ zwiększa się ekspozycja myometrium na zawarte we krwi miesiączkowej prostaglandyny1,4.

U pacjentek z zespołem bolesnego miesiączkowania stwierdzono znacznie podwyższone (2 do 4 razy) stężenie prostaglandyny F2α (PGF2α) we krwi4. Są one odpowiedzialne za prowokowanie czynności skurczowej macicy i skurcz naczyń krwionośnych1. Głównym punktem działania prostaglandyny jest mięsień macicy, ma jednak także działanie ogólnoustrojowe. W związku z tym, oprócz stymulowania nadmiernej czynności skurczowej mięśnia macicy i powodowania jego niedokrwienia, również odpowiada za inne objawy ZBM jak np. bóle i zawroty głowy, nudności, osłabienie i rozbicie.

Palenie papierosów zwiększa nasilenie dolegliwości w pierwotnym ZBM z uwagi na naczynioskurczowe działanie nikotyny4.

W literaturze spotyka się informacje, że niemowlęta płci żeńskiej karmione mlekiem zawierającym soję są zdecydowanie bardziej predysponowane do wystąpienia zespołu bolesnego miesiączkowania. Za związek ten odpowiada prawdopodobnie zawarta w soi genisteina, jednak konieczne są dalsze badania, aby poznać dokładny mechanizm działania powodujący tę zależność8.

Należy zaznaczyć, że łagodne bóle menstruacyjne, które występują u młodych kobiet, są zjawiskiem normalnym i nie wymagają postępowania diagnostyczno-terapeutycznego. Jeśli dolegliwości te mają charakter narastający i nawracają, należy zalecić konsultację ginekologiczną i wykonanie m.in. badania usg macicy9, w celu wykluczenia przyczyn organicznych tych dolegliwości. 

Wtórny zespół bolesnego miesiączkowania pojawia się po kilku latach bezbolesnych krwawień miesięcznych i jest skutkiem innej choroby, którą należy zdiagnozować i leczyć. Wraz z wtórnym ZBM cykle miesiączkowe mogą być nieregularne. Może być spowodowany:

  • przyczynami wrodzonymi,
  • zaburzeniami czynnościowymi, hormonalnymi i strukturalnymi narządu rodnego,
  • endometriozą,
  • mięśniakami macicy,
  • polipami macicy,
  • nowotworami,
  • zapaleniem miednicy mniejszej i jego powikłaniami,
  • stenozą szyjki macicy
  • oraz na skutek stosowania wkładki wewnątrzmacicznej (intrauterine contraceptive device, IUD)1,2,3.

W jego przypadku leczenie przeciwbólowe ma na celu niesienie doraźnej ulgi pacjentce podczas właściwego procesu diagnostyczno-terapeutycznego czynnika sprawczego. Dotyczy on zazwyczaj kobiet w średnim wieku i starszych1.

Zespół bolesnego miesiączkowania - leczenie

Przeciwbólowe leczenie z wyboru w pierwotnym bolesnym miesiączkowaniu to niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), które hamują syntezę prostaglandyn10. Polecane są takie leki jak:

  • ketoprofen 2x100mg,
  • kwas mefenamowy (3x500 mg),
  • naproksen (3x250-500 mg), ibuprofen (3x200-400 mg),
  • deksketoprofen4,12 ,
  • (dawniej nimesulid — obecnie wyłącznie jako lek drugiego rzutu ze względu na potencjalne ryzyko hepatotoksyczności11).

Nie stosujemy dwóch niesteroidowych leków przeciwzapalnych w tym samym czasie4. W razie niewystarczającej kontroli bólu można rozważyć podanie metamizolu (posiada silny efekt spazmolityczny) lub drotaweryny4.

Niesteroidowe leki przeciwbólowe podaje się od początku miesiączki przez kilka dni , a u kobiet14, które mają zespół objawów poprzedzających miesiączkę, podawanie leku rozpoczyna się już przed miesiączką4.

Pierwotne bolesne miesiączkowanie często zanika samo po przebytym porodzie4. U kobiet, które nie rodziły, kanał macicy jest zwykle wąski i utrudnia odpływ krwi, dlatego po porodzie u wielu pacjentek dolegliwość ta ustępuje4. Każdorazowo dobór nlpz w przypadku każdej pacjentki powinien być rozważany indywidualnie. Należy wziąć pod uwagę ryzyko ewentualnego uszkodzenia śluzówki przewodu pokarmowego, ryzyko sercowo-naczyniowe, potencjalną nefro- i hepatotoksyczność oraz interakcje z innymi lekami.

U pacjentek przyjmujących kwas acetylosalicylowy w dawkach przeciwpłytkowych, przykładowo deksketoprofen oraz ketoprofen, nie indukują niekorzystnych interakcji z kwasem acetylosalicylowym. W przypadku, gdy chcemy zastosować inne NLPZ, które wchodzą w reakcję z kwasem acetylosalicylowym, należy zachować 2-godzinny odstęp15.

Obecnie dostępne są również NLPZ w postaci granulatów do sporządzania roztworu doustnego, tabletek rozpuszczalnych oraz tabletek orodyspersyjnych. Dostępna jest także sól lizynowa ketoprofenu w formie granulatu do podania doustnego. Parametry farmakokinetyczne, m.in. proces wchłaniania, dają szybki efekt przeciwbólowy i zmniejszają ryzyko działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego15.

W niektórych przypadkach, gdy np. istnieją przeciwwskazania do stosowania NLPZ, ginekolodzy stosują jednofazowe środki hormonalne antykoncepcyjne4.

Zalecane są również odpoczynek, unikanie stresu, ciepłe okłady oraz ćwiczenia fizyczne4. Niekiedy poleca się również preparaty magnezu albo witaminy B19 oraz preparaty ziołowe9.

Zespół bolesnego miesiączkowania jest problemem powszechnie spotykanym. Niekiedy jego nasilenie prowadzi do spadku jakości życia, jak również absencji w szkole lub pracy. Wymaga on często stosowania NLPZ jako leków hamujących syntezę prostaglandyn i zmniejszających dolegliwości bólowe.

SPEAK/PAIN/055/09-2019

BIBLIOGRAFIA

  1. Mrugacz G, Grygoruk C, Sieczyński P, et al. ETIOPATOGENEZA ZESPOŁU BOLESNEGO MIESIĄCZKOWANIA ETIOPATHOGENESIS OF DYSMENORRHEA. Vol XVII.; 2013.
  2. Grandi G, Ferrari S, Xholli A, et al. Prevalence of menstrual pain in young women: What is dysmenorrhea? J Pain Res. 2012;5:169-174. doi:10.2147/JPR.S30602
  3. Proctor M, Farquhar C. Diagnosis and management of dysmenorrhoea Topic collections Clinical review Diagnosis and management of dysmenorrhoea. 2006:95. doi:10.1136/bmj.332.7550.1134
  4. Sękowska A. Postępowanie w bolesnym miesiączkowaniu. Med Prakt online. 2019. https://www.mp.pl/bol/ekspert/208915,postepowanie-w-bolesnym-miesiaczkowaniu. Dostępne na: https://www.mp.pl/bol/ekspert/208915,postepowanie-w-bolesnym-miesiaczkowaniu
  5. Ussher JM. Premenstrual syndrome. In: Cambridge Handbook of Psychology, Health and Medicine, Second Edition.; 2014. doi:10.1017/CBO9780511543579.217
  6. Hofmeister S, Bodden S. Premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder. Am Fam Physician. 2016.
  7. Chin LN, Nambiar S. Management of premenstrual syndrome. Obstet Gynaecol Reprod Med. 2017. doi:10.1016/j.ogrm.2016.11.003
  8. Upson K, Adgent MA, Wegienka G, Baird DD. Soy-based infant formula feeding and menstrual pain in a cohort of women aged 23-35 years. Hum Reprod. 2019;34(1):148-154. doi:10.1093/humrep/dey303
  9. https://www.angelini.pl/wps/wcm/connect/pl/home/obszary-terapeutyczne/leczenie-bolu/o-problemie/bole-menstruacyjne# )
  10. Marjoribanks J, Proctor M, Farquhar C, Sangkomkamhang US, Derks RS. Nonsteroidal anti-inflammatory drugs for primary dysmenorrhoea. In: The Cochrane Database of Systematic Reviews. John Wiley & Sons, Ltd; 2003. doi:10.1002/14651858.cd001751
  11. European Medicines Agency. 20 stycznia 2012. Pytania i odpowiedzi dotyczące leków zawierających nimesulid do stosowania ogólnoustrojowego .
  12. Agnieszka Sękowska. Bolesne miesiączkowanie. Dostępne na: https://www.mp.pl/medycynarodzinna/leczenie-bolu/185677,bolesne-miesiaczkowanie
  13. Leczenie bólu w praktyce POZ pod redakcją Jana Dobrogowskiego, Jerzego Wordliczka, Jarosława Woronia. Termedia, Poznań 2019.
  14. ACOG Committee Opinion. Number 760. The American College of Obstetricians and Ginecologists.
  15. Jerzy Wordliczek, Renata Zajączkowska, Adam Dziki, Marej Jackowski, Piotr Richter, Jarosław Woroń, Hanna Misiołek, Jan Dobrogowski, Krzysztof Paśnik, Grzegorz Wallner, Małgorzata Malec-Milewska.Uśmierzanie bólu pooperacyjnego w chirurgii ogólnej-zalecenia Towarzystwa Chirurgów Polskich, Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Polskiego Towarzystwa Badania Bólu oraz Polskiego Towarzystwa Znieczulenia Regionalnego i Leczenia Bólu. Polski Przegląd Chirurgiczny. 2019:91:91) 47-68. Polish Journal of Surgery.

ZOBACZ TAKŻE: Mięśniaki macicy mogą być zagrożeniem dla płodności i ciąży

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: dr hab. n. med. Jarosław Drobnik, Zakład Gerontologii, Katedra Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.