Zawroty głowy - ustalenie ich przyczyny to częsty problem diagnostyczny

Monika Majewska
opublikowano: 27-04-2020, 17:59

Zawroty głowy to termin nieprecyzyjny, który odnosi się do różnych dolegliwości zgłaszanych przez pacjenta. Dodatkowo mnogość przyczyn i trudne różnicowanie sprawiają, że zawroty stanowią dla lekarza wyzwanie diagnostyczne.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

W terminologii medycznej zwykle stosuje się podział na zawroty układowe, nazywane zawrotami typu vertigo, oraz zawroty nieukładowe, odpowiadające angielskiemu terminowi dizziness. W rzeczywistości do zawrotów odnosi się tylko pierwszy z wymienionych terminów.

Dla zaburzeń typu dizziness, które w rzeczywistości nie są zawrotami głowy, charakterystyczne jest naprzemienne narastanie i łagodnienie objawów, ustępowanie po kilkudziesięciu minutach lub kilku godzinach. Typowe jest także to, że występują w młodym wieku, a u ich podłoża najczęściej leżą schorzenia psychiczne z kręgu lęku i paniki, depresji, zaburzeń somatyzacyjnych, osobowości, uzależnienia od używek.
Zobacz więcej

Dla zaburzeń typu dizziness, które w rzeczywistości nie są zawrotami głowy, charakterystyczne jest naprzemienne narastanie i łagodnienie objawów, ustępowanie po kilkudziesięciu minutach lub kilku godzinach. Typowe jest także to, że występują w młodym wieku, a u ich podłoża najczęściej leżą schorzenia psychiczne z kręgu lęku i paniki, depresji, zaburzeń somatyzacyjnych, osobowości, uzależnienia od używek. iStock

"Zawroty typu vertigo to zawroty prawdziwe. Wynikają one z uszkodzenia obwodowej lub ośrodkowej części układu przedsionkowego i jego połączeń w OUN. Z kolei dizziness to trudne do sprecyzowania przez chorego doznania o charakterze oszołomienia, odurzenia, przyćmienia, pustki w głowie, doznania stanu przedomdleniowego i poczucia niestabilności" - wyjaśnia prof. dr hab. n. med. Przemysław Nowacki, kierownik Katedry i Kliniki Neurologii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, i dodaje, że używanie wyrażenia "zawroty głowy" jest niepotrzebne, wystarczy tylko określenie "zawroty".

Zawroty wynikające z uszkodzenia ośrodkowej części układu przedsionkowego - przyczyny

"Uszkodzenie części obwodowej układu przedsionkowego powoduje silne poczucie ruchu, wirowania, przechylanie ciała względem otoczenia, ruch wirowy otoczenia wokół własnej osoby. Z kolei uszkodzenie części ośrodkowej tego układu powoduje doznania trudniejsze do sprecyzowania, mniejsze poczucie ruchu, dezorientację, zachwianie równowagi" - opisuje objawy prof. Nowacki.

Kłopoty z utrzymaniem równowagi występują u większości osób z zawrotami typu vertigo. "Pacjenci wykazują tendencję do pochylenia lub upadku zwykle w stronę, po której uszkodzony jest układ przedsionkowy" - mówi specjalista, wyjaśniając, że częściej i bardziej nasilone są one w uszkodzeniach ośrodkowej części układu przedsionkowego.

Początek zawrotów typu vertigo jest zwykle nagły, niespodziewany. „Pojawia się bez czynników wyzwalających lub wyzwalany jest ruchem głowy lub ciała, kichnięciem, kaszlem, próbą Valsalvy. Zwykle trwają od kilkunastu sekund do kilku dni. Mogą występować w postaci pojedynczego epizodu i mają tendencję do nawrotów” — mówi prof. Nowacki. Pacjenci mają także kłopoty z utrzymaniem równowagi.

Objawy towarzyszące zawrotom głowy

Zawrotom typu vertigo mogą towarzyszyć inne objawy, spośród których istotne znaczenie ma oczopląs. Jest on jednym z najistotniejszych objawów obiektywizujących uszkodzenie układu przedsionkowego.

"Oczopląs pochodzenia błędnikowego lub wynikający z uszkodzenia nerwu przedsionkowego jest stałokierunkowy, poziomo-rotacyjny, nasila się po zamknięciu oczu lub w okularach Frenzla. Jeśli przyczyną zawrotów jest uszkodzenie ośrodkowej części układu przedsionkowego, oczopląs jest mniej dynamiczny, różnokierunkowy, w tym obrotowy, skośny, wahadłowy. Poza tym słabnie w okularach Frenzla, jest symetryczny lub asymetryczny, wyzwalany podczas spojrzenia do boku" - podaje szczegóły prof. Nowacki.

Zawrotom typu vertigo zwykle towarzyszą nudności, wymioty, przy czym częściej występują one w uszkodzeniu obwodowej części układu przedsionkowego. W przypadku tego typu zawrotów należy zawsze uwzględnić także ubytek słuchu. "Niedosłuch ślimakowy świadczy o uszkodzeniu obwodowej części układu przedsionkowego, z kolei niedosłuch odbiorczy – o uszkodzeniu ośrodkowej części układu przedsionkowego" - wyjaśnia prof. Nowacki, zaznaczając, że jego brak nie wyklucza uszkodzenia układu przedsionkowego.

"Oceniając zawroty, jesteśmy zdani na subiektywną relację chorego - przypomina neurolog. Istotne znaczenie ma analiza objawów towarzyszących, zwłaszcza oczopląsu. Jednak decydujące znaczenie powinny mieć prawidłowo przeprowadzone i ocenione badania dodatkowe otoneurologiczne".

Zespoły kliniczne związane z uszkodzeniem obwodowej części układu przedsionkowego

Jakie zespoły kliniczne są związane z uszkodzeniem obwodowej części układu przedsionkowego? Najczęstszą formą zawrotów pochodzenia obwodowego są łagodne napadowe zawroty położeniowe (BPPV).

"Są to zawroty krótkotrwałe, zwykle trwające do minuty, wyzwalane nagłą zmianą położenia głowy lub ciała, którym towarzyszy oczopląs typu obwodowego” — zauważa prof. Nowacki. Do tej grupy zalicza się również zapalenie nerwu przedsionkowego. „Podobnie jak łagodne napadowe zawroty położeniowe, ma ono nagły początek. Jednak w przeciwieństwie do BPPV objawy narastają przez godziny i utrzymują się do ok. 10 dni" - zaznacza neurolog.

Nagłe, silne zawroty są charakterystyczne również w chorobie Meniere’a.

"Trwają one jednak od minuty do godzin. W chorobie tej występują także: szumy, ubytek słuchu typu odbiorczego - co decyduje o rozpoznaniu - oraz uczucie pełności w uchu i stopniowa utrata słuchu w pierwotnie zajętym uchu" - dodaje ekspert.

Wyróżnia się również zespół Ramsaya Hunta. Charakterystyczne w tym przypadku są: oczopląs obwodowy, ból ucha i okolicy, wykwity w przewodzie słuchowym, surowiczokrwisty wyciek z ucha i uszkodzenie nerwu twarzowego.

Zawroty typu vertigo wynikające z uszkodzenia ośrodkowej części układu przedsionkowego

Zawroty, które wynikają z uszkodzenia ośrodkowej części układu przedsionkowego, stanowią 20 proc. wszystkich przypadków zawrotów typu vertigo. U młodych osób są najczęściej objawem migreny przedsionkowej, z kolei u starszych mają podłoże naczyniowe.

"Charakterystyczne dla migreny przedsionkowej są zawroty typu vertigo, nudności, wymioty, zachwianie równowagi. Objawy utrzymują się od 5 minut do 72 godzin. W wywiadzie odnotowuje się epizody migreny z aurą lub bez. Aby można było mówić o migrenie przedsionkowej, przynajmniej połowa napadów musi wystąpić co najmniej z jednym z takich objawów, jak: pulsujące połowicze bóle głowy, foto-, fonofobia lub aura wzrokowa" - wymienia prof. Nowacki.

Inne objawy, które następują w wyniku uszkodzenia ośrodkowej części układu przedsionkowego, to:

  • niepewny, niedowładny lub ataktyczny chód,
  • zaburzenia dyzartryczne,
  • dwojenie,
  • utrzymujący się oczopląs (zwykle nieproporcjonalnie nasilony w porównaniu z odczuwanymi zawrotami).

Mogą one świadczyć o udarze pnia mózgu, zespole Wallenberga, udarze móżdżku, stwardnieniu rozsianym, ataksji rdzeniowo-móżdżkowej typu 2. Jednak w tym przypadku różnicowanie zawrotów jest utrudnione, co dotyczy np. zespołu Wallenberga.

"Objawy niedokrwienia przyśrodkowej dolnej części półkuli móżdżku mogą naśladować zapalenie nerwu przedsionkowego. Jeśli do tego dojdzie nieprawidłowe krążenie w zakresie tętnicy błędnikowej, pojawiają się objawy uszkodzenia obwodowej części układu przedsionkowego, a przyczyna jest zupełnie inna, bo ośrodkowa" - tłumaczy neurolog.

Zaburzenia o typie dizziness

Dizziness, które w rzeczywistości nie są zawrotami, mają charakter niespecyficzny.

"Dizziness opisywane jest jako zachwianie, oszołomienie, pływanie, omdlewanie, uczucie pustki w głowie. Charakterystyczne jest naprzemienne narastanie i łagodnienie objawów, ustępowanie po kilkudziesięciu minutach lub kilku godzinach. Typowe jest także to, że występują w młodym wieku, a u ich podłoża najczęściej leżą schorzenia psychiczne z kręgu lęku i paniki, depresji, zaburzeń somatyzacyjnych, osobowości, uzależnienia od używek" - przedstawia przyczyny prof. Nowacki i dodaje, że w przebiegu dizziness nie pojawia się oczopląs.

Zaburzenia o typie zachwiania, oszołomienia u osób starszych mogą świadczyć o chorobach układu krążenia czy zmianach zwyrodnieniowych układu kostno-stawowego. Ich przyczyną mogą być także przyjmowane leki, spadek aktywności fizycznej, kłopoty ze wzrokiem. "W przeciwieństwie do osób młodszych, zaburzenia tzw. pschogenne u osób starszych należą do rzadkości"  zaznacza profesor.

Zawroty - diagnostyka

Diagnostyka zawrotów głowy obejmuje:

- wywiad lekarski,

- badanie przedmiotowe:

  • próby kaloryczne,
  • testy obrotowe: test Dix-Hallpike’a, Paganiniego-McClure'a
  • (diagnostyka BPPV),
  • testy: Head impulse, Nystagmus, Test of skew (HINTS) – różnicowanie obwodowego i ośrodkowego tła zawrotów i oczopląsu;

- badania dodatkowe:

  • wideonystagmografia (VNG),
  • elektronystagmografia (ENG),
  • posturografia,
  • słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu (BAEP),
  • badania neuroobrazowe.

Artykuł powstał na podstawie wykładu "Zawroty (głowy)", wygłoszonego przez prof. dr. hab. n. med. Przemysława Nowackiego podczas Kongresu Top Medical Trends 2019 w Poznaniu.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: Monika Majewska

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.