Zaparcie stolca - przyczyny i leczenie

prof. Jan Dzieniszewski, kierownik Kliniki Gastroenterologii Szpitala Bródnowskiego w Warszawie
06-04-2005, 00:00

Choć dla wielu osób zaparcia wydają się błahym problemem, nie można ich lekceważyć. Zazwyczaj zarówno pacjenci, jak i lekarze sięgają po leki przeczyszczające. Takie leczenie jest jednak nieprawidłowe. Zaparcie jest bowiem objawem o złożonej etiopatogenezie i czasami wymaga dość złożonych badań. Przede wszystkim należy przeanalizować potencjalne przyczyny zaparcia.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Najczęściej używaną w zaparciach stolca grupą leków są środki przeczyszczające. Ponieważ w większości można je nabyć bez recepty, na ogół stosowane są bez odpowiednich wskazań i zaleceń lekarza.

Uproszczony algorytm postępowania diagnostycznego w przewlekłych zaparciach
Zobacz więcej

Uproszczony algorytm postępowania diagnostycznego w przewlekłych zaparciach

Część osób stosuje środki przeczyszczające pomimo braku objawów wskazujących na zaparcie (dotyczy to szczególnie osób, które uważają, że powinny mieć wypróżnienie każdego dnia). Ponieważ częstość występowania zaparcia rośnie z wiekiem, wśród osób po 60. roku życia leki przeczyszczające doraźnie lub przewlekle stosuje około połowa populacji.

Bardzo skromne ramy objętościowe tego opracowania pozwalają jedynie zasygnalizować niektóre problemy i w ogólnych zarysach omówić sposób postępowania diagnostycznego w przewlekłych zaparciach oraz wybór terapii, która zawsze musi być dostosowana do indywidualnych reakcji pacjenta na leczenie.

Formowanie stolca jest związane z objętością i składem zawartości jelitowej, motoryką jelita grubego, wchłanianiem wody, głównie w prawej połowie okrężnicy, prawidłowymi czuciowymi funkcjami odbytnicy dla odczuwania obecności stolca. Sama defekacja jest złożonym aktem, w którym udział bierze system nerwowy na poziomie rdzenia i mózgu, ze wzrostem ciśnienia śródbrzusznego, rozkurczem mięśni łonowo-odbytniczych i zwieraczy odbytu. Ważnym elementem jest równoczesne wyrównanie kąta odbytowo-odbytniczego.

Definicja zaparcia

Zgodnie z tzw. kryteriami rzymskimi, pod pojęciem zaparcia (constipatio) uznaje się oddawanie mniej niż 3 stolców tygodniowo, a ponadto: defekacja z dużym wysiłkiem, uczucie niepełnego wypróżnienia, twarde stolce (brak luźnych stolców). Zaparcie stolca jest problemem 16-28 proc. populacji w Polsce. 

Zazwyczaj w sposób prawie automatyczny zarówno pacjenci, jak i lekarze sięgają po leki przeczyszczające. Takie postępowanie jest jednak nieprawidłowe. Zaparcie jest bowiem objawem o złożonej etiopatogenezie i czasami wymaga dość złożonych badań.

Przyczyny zaparć

W pierwszej kolejności należy przeanalizować potencjalne przyczyny zaparcia. Do najczęstszych przyczyn zaparć należą:

1. Przyczyny zaparć związane z jelitem grubym i odbytnicą
a) wtórne do istniejących zmian organicznych (zwężenia, guzy, zaburzenia unerwienia śródściennego - choroba Hirschsprunga), 
b) niewydolność odbytu, choroby odbytu, 
c) zaparcie związane z wolnym tranzytem w jelicie grubym (colonic inertia). 

2. Przyczyny zaparć pozajelitowe 
a) ogólnoustrojowe: nadczynność przytarczyc, cukrzyca, hipokaliemia, hipomagnezemia, 
b) choroby neurologiczne: uszkodzenia mózgu, sclerosis multiplex, uszkodzenia rdzenia kręgowego, zaburzenia unerwienia obwodowego, 
c) czynniki psychologiczne: depresja, psychozy, anorexia nervosa, 
d) brak ruchu, 
e) niedobory dietetyczne, 
f) nieprawidłowe przyzwyczajenia w wydalaniu stolca, 
g) leki: antycholinergiczne, przeciwdepresyjne (trójcykliczne), przeciwpsychotyczne, przeciw parkinsonizmowi, blokery kanałów wapniowych, leki moczopędne, anti acida, preparaty żelaza i wapnia, niesteroidowe leki przeciwzapalne.

Diagnostyka jelita grubego

Przy braku tzw. objawów alarmujących lub wskazujących na organiczną przyczynę zaparć (utrata masy ciała, krew w stolcu, niedokrwistość, perystaltyka przeszkodowa, nagłe powstanie zaparcia, szczególnie u osób po 45. roku życia, wyczuwalny guz w jamie brzusznej, rak jelita grubego w rodzinie), wskazana jest ocena aktywności motorycznej jelita grubego. Przy obecności objawów wskazujących na możliwość organicznej przyczyny zaparcia należy przeprowadzić pełną diagnostykę jelita grubego (kolonoskopia). 

Ocenę motoryki można wykonać za pomocą doustnego podania (w pokarmie) znaczników nieprzepuszczalnych dla promieni RTG. Po 6 dniach codziennego stosowania odpowiedniej liczby znaczników wykonuje się przeglądowe zdjęcie radiologiczne jamy brzusznej, zlicza się liczbę widocznych znaczników i ich lokalizację. Rozmieszczenie większości znaczników w całym jelicie grubym wskazuje na upośledzenie motoryki jelita grubego (colonic inertia), natomiast zlokalizowanie znaczników w obrębie odbytnicy przemawia za niewydolnością odbytnicy lub chorobami odbytu. Algorytm postępowania diagnostycznego w przewlekłych zaparciach przedstawia rycina 1. Pozwala ona zorientować się w mechanizmach zaparcia czynnościowego u konkretnego pacjenta.

Zaparcia - leczenie przyczynowe

Warto poświęcić czas na dokładne zebranie wywiadów, w tym ocenić leki stosowane z powodu chorób przewlekłych i przy tej okazji poinformować pacjenta, że 3 wypróżnienia na tydzień mieszczą się jeszcze w granicach normy.

Ważna jest ocena występowania objawów mogących wskazywać na dysfunkcję odbytu i odbytnicy, na ogół mało znanych przez lekarzy i pacjentów (uczucie oporu dla stolca i niepełnego wypróżnienia, cienkie stolce, potrzeba wspomagania defekacji uciskiem krocza, wydobywanie stolca palcem).

Leczenie należy zaplanować w zależności od najbardziej prawdopodobnego mechanizmu powstawania zaparcia. Wśród przyczyn najczęściej mamy do czynienia z:

  • zespołem jelita nadwrażliwego (IBS),
  • wydłużeniem pasażu przez okrężnicę,
  • dysfunkcją odbytu i odbytnicy (częstość występowania w podanej kolejności).

W przypadku zaparciowej postaci zespołu jelita nadwrażliwego należy spróbować skuteczności zastosowania diety bogatoresztkowej. Niezależne od niej stosuje się: osmotyczne leki przeczyszczające (sole magnezu, siarczany, glikol polietylenowy, laktuloza), leki rozkurczowe (ostrożnie, głównie w postaciach przebiegających z bólem) oraz leki antydepresyjne.

Leczenie w postaciach zaparcia związanych z wydłużonym pasażem jelitowym polega przede wszystkim na wprowadzeniu diety bogatoresztkowej (suplementacja błonnika) oraz zastosowaniu leków przeczyszczających działających osmotycznie (roztwory soli magnezu, siarczany, laktuloza, glikol polietylenowy) i/lub prokinetyków (metoklopramid, cisapryd). W przypadkach opornych na leczenie zachowawcze stosuje się leczenie operacyjne (aczkolwiek wyniki są dyskusyjne).

W leczeniu zaparcia związanego z dysfunkcją odbytu i odbytnicy zaleca się dietę ubogoresztkową, zwiększenie ilości wypijanych płynów (co najmniej 2 litry na dobę) oraz leki działające osmotycznie (roztwory soli magnezu, siarczany, laktuloza, glikol polietylenowy). Miejscowo oddziałuje się na odbytnicę (czopki glicerynowe, wlewki z wody, olejów, fosforanów). Zaleca się także biofeedbeck (ćwiczenia biologicznego sprzężenia zwrotnego).

Choć dla wielu osób zaparcia wydają się błahym problemem, nie można ich lekceważyć. Konsekwencją przewlekłych zaparć mogą być m.in. uchyłki jelita grubego i ich powikłania (zapalenie, perforacja), melanoza (jako następstwo przewlekłego stosowania leków przeczyszczających), a nawet zwiększone ryzyko nowotworów jelita grubego (ze względu na przedłużony kontakt karcinogenów z błoną śluzową jelita).

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: prof. Jan Dzieniszewski, kierownik Kliniki Gastroenterologii Szpitala Bródnowskiego w Warszawie

Puls Medycyny

Choroby wewnętrzne / Zaparcie stolca - przyczyny i leczenie
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.