Wpływ statyn na przebieg ciąży - najnowsze wyniki badań

Rozmawiała Ewa Kurzyńska
opublikowano: 28-07-2022, 16:26

O najświeższych doniesieniach naukowych dotyczących statynoterapii u kobiet ciężarnych rozmawiamy z prof. Krzysztofem J. Filipiakiem i Stanisławem Surmą.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
O KIM MOWA

Prof. dr hab. n. med. Krzysztof J. Filipiak, FESC, specjalista w dziedzinie: chorób wewnętrznych, kardiologii, hipertensjologii i farmakologii klinicznej, rektor Uczelni Medycznej im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie, były prezes Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego.

O KIM MOWA

Stanisław Surma, student medycyny w Śląskim Uniwersytecie Medycznym, najmłodszy członek Klubu Młodych Hipertensjologów Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego autor/współautor kilkudziesięciu publikacji naukowych.

Czy zaburzenia lipidowe często występują w trakcie ciąży? Jaki jest ich wpływ na jej przebieg?

Stanisław Surma (S.S.): Podwyższenie stężenia lipidów w czasie ciąży ma charakter fizjologiczny, chociaż niektóre dowody sugerują, że może to być związane z działaniami niepożądanymi, takimi jak: nadciśnienie indukowane ciążą, stan przedrzucawkowy, cukrzyca ciążowa, poród przedwczesny i makrosomia. Dyslipidemia po porodzie może prowadzić do zaburzeń metabolicznych u noworodka, poporodowego upośledzenia tolerancji glukozy, wystąpienia dyslipidemii poporodowej u matki, przedwczesnej subklinicznej miażdżycy oraz zwiększonego ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego w późniejszym okresie życia.

Co więcej, Napoli i wsp. donieśli o związku między hipercholesterolemią u matki a wczesnym rozwojem miażdżycy u dziecka. Wykazano, że dyslipidemia matki indukuje zmiany w aorcie płodu, prowadzące do podatności dzieci na powstawanie smug tłuszczowych i rozwój miażdżycy. Tak więc kontrola zaburzeń lipidowych w trakcie ciąży jest bardzo istotna.

Złotym standardem leczenia zaburzeń lipidowych są statyny. Czy leki te można jednak stosować u przyszłej matki?

Prof. Krzysztof J. Filipiak (K.J.F.): Pomimo że statyny są doskonałymi lekami, to istnieją jednak sytuacje, gdy ich stosowanie jest przeciwwskazane. Okres bezpośredniego planowania ciąży, jak i sama ciąża stanowią przeciwwskazanie do stosowania statyn. Zalecenie to ma swoje źródło w kilku faktach. Po pierwsze, z fizjologicznego puntu widzenia cholesterol bierze udział w licznych szlakach metabolicznych, związanych z regulacją morfogenezy i implantacji zarodka, stąd też hamowanie jego endogennej syntezy może być niekorzystne.

Z drugiej strony, wyniki badań na zwierzętach oraz opisy przypadków klinicznych wskazywały, że statyny wywierały działanie teratogenne i zwiększały częstość występowania wad rozwojowych. Należy jednak podkreślić, że stosowane w badaniach na zwierzętach dawki statyn były znacznie większe niż te ordynowane u ludzi.

Co więcej, dyskusyjne i niespójne pozostają wyniki niektórych badań, w których oceniano wpływ leczenia statynami na przebieg ciąży. W 2021 r. amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) podjęła decyzję o usunięciu oznaczenia „kategoria X” dla przyjmowania statyn w trakcie ciąży, co sprawiło, że lekarze muszą sami podejmować decyzję co do stosowania tych leków u ciężarnych pacjentek. Miało to jednak związek również z całą reformą tego typu oznaczeń.

Jak wskazuje FDA: „pracownicy opieki zdrowotnej powinni przerwać terapię statynami u większości ciężarnych pacjentek lub mogą wziąć pod uwagę bieżące potrzeby terapeutyczne poszczególnych pacjentek, szczególnie tych z bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym w czasie ciąży”. Takie postępowanie wymaga dokładnej analizy ryzyka sercowo-naczyniowego każdej ciężarnej, ze szczególnym uwzględnieniem chorych z hipercholesterolemią rodzinną (ang. familial hypercholesterolemia, FH). Jakby nie patrzeć, to delikatna sugestia, że odstawienie statyn w ciąży nie zawsze ma charakter wskazania bezwzględnego.

Czy zatem stosuje się statyny u ciężarnych wbrew obecnie obowiązującym zaleceniom?

S.S.: To bardzo ważne pytanie, ale trudno precyzyjnie na nie odpowiedzieć, ponieważ nie dysponujemy dokładnymi danymi w tym zakresie. Co do zasady, polskie pacjentki w ciąży odstawiają większość leków, w tym statyny, a w przypadku innych schorzeń przewlekłych (np. nadciśnienie tętnicze) w okresie ciąży są leczone innymi zestawami leków. Ale bardzo istotne byłoby dokładne poznanie i na bieżąco aktualizowanie wiedzy w zakresie wpływu stosowania statyn na przebieg ciąży i rozwój dziecka. Należy podkreślić, że duża liczba ciąż nie jest planowana, co sprzyja bezwiednemu stosowaniu statyn już w trakcie jej trwania, przynajmniej przez pierwsze tygodnie.

Co mówią o wpływie statyn na przebieg ciąży najnowsze wyniki badań?

S.S.: Wyniki badań z ostatnich lat rzucają nieco inne światło na statyny w kontekście ciąży. Na przykład Botha i wsp. retrospektywnie przeanalizowali dane z 39 ciąż kobiet z homozygotyczną postacią FH (HoFH). W tej grupie 25 pacjentek stosowało farmakoterapię w celu obniżenia stężenia cholesterolu; wśród nich 19 było leczonych statynami przed lub w czasie ciąży.

Autorzy badania stwierdzili, że nie było statystycznie istotnej różnicy w zakresie powikłań ciąży między HoFH a pacjentkami zdrowymi. W badanej grupie pacjentek z FH prawie wszystkie ciąże były donoszone do terminu (84 proc.). Częstość poronień i przedwczesnych porodów w obu przypadkach wyniosła 8 proc. Autorzy doszli do wniosku, że terapia statynami wydaje się być bezpieczna dla matki i dziecka, i może stanowić cenną opcję terapeutyczną dla pacjentek z ciężką hipercholesterolemią, w tym z HoFH. To oczywiście wnioski wyciągnięte na podstawie zbyt małej populacji chorych, ale z drugiej strony sama HoFH zdarza się rzadko.

W przeglądzie systematycznym i metaanalizie przeprowadzonej przez Vahedian-Azimi i wsp., obejmujących 9 badań, oceniano wpływ statyn na częstość występowania martwych urodzeń (2350 pacjentek), aborcji płodu (8422 pacjentek) i porodu przedwczesnego (483 pacjentki). Wyniki metaanalizy wykazały, że istnieje korelacja między stosowaniem statyn a odsetkiem poronień samoistnych (OR = 1,36; 95 proc. CI: 1,10-1,68).

Kardiologia
Ekspercki newsletter przygotowywany we współpracy z kardiologami
ZAPISZ MNIE
×
Kardiologia
Wysyłany raz w miesiącu
Ekspercki newsletter przygotowywany we współpracy z kardiologami
ZAPISZ MNIE
Administratorem Twoich danych osobowych będzie Grupa Rx sp. z o.o. Klauzula informacyjna w pełnej wersji dostępna jest tutaj

Z drugiej strony, autorzy dowiedli, że leczenie statynami nie wiąże się ze zwiększoną częstością występowania martwych urodzeń (OR = 1,30; 95 proc. CI: 0,56-3,02), poronienia indukowanego (OR = 2,08; 95 proc. CI: 0,81-5,36) oraz poronienia planowego (OR = 1,37; 95 proc. CI: 0,68-2,76). W wieloośrodkowym, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym grupą placebo badaniu STATIN nie odnotowano żadnych istotnych różnic między grupami w zakresie rozwoju nadciśnienia ciążowego, wewnątrzmacicznego opóźnienia wzrostu, zachorowalności noworodków, śmiertelności lub urodzenia martwego dziecka. Ponadto statyna była dobrze tolerowana.

A jak oceniono wpływ statyn na zdrowie noworodka?

K.J.F.: W przeglądzie systematycznym i metaanalizie autorstwa Vahedian-Azimi i wsp., w której uwzględniono 23 badania z udziałem 1 276 973 pacjentek, oceniano wpływ stosowania statyn przez matkę na zdrowie noworodka. Wyniki przeglądu nie dały jednoznacznej odpowiedzi na temat związku terapii statynami z wyższym odsetkiem wad wrodzonych. Metaanaliza wykazała jednak, że leczenie lekami z tej grupy nie powodowało zwiększenia całkowitego odset
ka wad wrodzonych (OR = 1,48; 95 proc. CI: 0,90-
-2,42). Nie stwierdzono istotnego związku również po oddzielnej analizie wad serca i innych wad wrodzonych (odpowiednio: OR = 2,53, 95 proc. CI: 0,81-7,93 i OR = 1,19, 95 proc. CI: 0,70-2,03).

Zadowalające bezpieczeństwo stosowania statyn, a dokładniej prawastatyny, w zakresie zdrowia płodu i noworodka wykazano także w cytowanym wcześniej badaniu STATIN. Myślę, że powoli dojrzewamy do tego, aby pochyliły się nad tymi danymi towarzystwa naukowe — kardiologów, lipidologów oraz ginekologów położników.

Czy lekarze praktycy mogą obecnie wspomóc się jakimiś radami, rekomendacjami w zakresie postępowania z zaburzeniami lipidowymi w trakcie ciąży?

S.S.: Na tę chwilę nie są dostępne ustrukturyzowane wytyczne dużych towarzystw naukowych, które stanowiłyby swoisty przewodnik dla lekarzy w zakresie prowadzenia ciężarnych pacjentek z zaburzeniami lipidowymi. Warto wspomnieć o pracy autorstwa Lewek i Banacha z 2022 r., w której na podstawie obszernego przeglądu literatury zaproponowano pewne rekomendacje. Przedstawiamy niektóre z nich w tabeli poniżej, w naszej własnej modyfikacji.

Jaka jest panów opinia na temat stosowania statyn w czasie ciąży?

S.S. i K.J.F.: Najważniejszym problemem, który zmniejsza wiarygodność dostępnej wiedzy w zakresie bezpieczeństwa stosowania statyn w ciąży, jest fakt, że dotychczas nie opublikowano wyników żadnego randomizowanego i kontrolowanego przy pomocy grupy placebo badania klinicznego. Dostępna wiedza w tym zakresie opiera się przede wszystkich na wynikach badań epidemiologicznych, które z natury rzeczy nie mogą potwierdzić lub zaprzepaść związku przyczynowo-skutkowego, a jedynie pomagają w tworzeniu hipotezy badawczej. Pomimo to wydaje się, że leczenie statynami może być opcją terapeutyczną u ciężarnych pacjentek z ciężką hipercholesterolemią, zwłaszcza z jej ciężką postacią HeFH i HoFH oraz wysokim/bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym, z chorobami sercowo-naczyniowymi w wywiadzie.

Warto wiedzieć
  • Zaleca się skierowanie przed poczęciem do kardiologa i dietetyka klinicznego wszystkich pacjentek z HoFH, HeFH i hiperlipoproteinemią Lp(a) z szybką progresją miażdżycy.
  • Zaleca się poradnictwo genetyczne przed poczęciem w zakresie dziedziczenia HoFH i HeFH.
  • Należy dokładnie monitorować stężenie lipidów z oceną Lp(a) podczas ciąży.
  • Interwencja behawioralna obejmująca zbilansowaną dietę i aktywność fizyczną powinna być wdrożona u wszystkich kobiet w ciąży z zaburzeniami lipidowymi.
  • Wszystkim kobietom w ciąży należy zalecić stosowanie kwasu tłuszczowego omega3.
  • Leczenie farmakologiczne inne niż suplementacja BAS nie powinno być rutynowo stosowane ze względu na brak dowodów na bezpieczeństwo. Jednak każdy pacjent powinien być leczony indywidualnie po starannej stratyfikacji ryzyka.
  • Fenofibrat i ezetymib można stosować tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają ryzyko.
  • Mimo że obecnie nie zaleca się stosowania statyn, dostępne dane sugerują, że nie zgłoszono żadnych niepożądanych skutków porodu u dzieci matek stosujących hydrofilowe statyny, takie jak prawastatyna; hydrofilową statyną jest również najsilniejsza ze statyn — rosuwastatyna.
  • Na podstawie indywidualnej decyzji klinicznej, po starannej ocenie wszystkich korzyści i ryzyka, statyny można rozważyć u kobiet w ciąży z chorobą podstawową zagrażającą życiu matki i płodu (ciężkie HeFH, HoFH, a po epizodzie sercowonaczyniowym w bardzo wysokim /bardzo wysokie ryzyko CVD).
  • W niektórych przypadkach afereza lipidowa jest jedyną opcją terapeutyczną.

HoHF (homozygous familial hypercholesterolemia) — postać homozygotyczna hipercholesterolemii rodzinnej; HeHF (heterozygous familial hypercholesterolemia) — postać heterozygotyczna hipercholesterolemii rodzinnej; Lp(a) — lipoproteina (a); BAS (bile acid sequestrants) — sekwestranty kwasu żółciowego; CVD (cardiovascular disease) — choroby układu krążenia

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.