Światowy Dzień Zapalenia Opon Mózgowych: zapobieganie neuroinfekcjom ważne również w czasie pandemii

materiały prasowe
opublikowano: 24-04-2021, 14:52

Z okazji Światowego Dnia Zapalenia Opon Mózgowo-Rdzeniowych (24 kwietnia), rozpoczynającego Światowy Tydzień Szczepień (24-30 kwietnia), Fundacja Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie, współorganizator kampanii “Wyprzedź meningokoki” przypomina o roli szczepień w zapobieganiu tej chorobie.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych z początku przypomina przeziębienie, grypę lub COVID-19, a może szybko rozwinąć się do stanu zagrażającego życiu dziecka (1,2). Na szczęście chorobie można zapobiec za pomocą szczepień (3) – z okazji Światowego Dnia Zapalenia Opon Mózgowo-Rdzeniowych (24 kwietnia), rozpoczynającego Światowy Tydzień Szczepień (24-30 kwietnia), przekonuje Fundacja Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie, współorganizator kampanii “Wyprzedź meningokoki”.

Zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (w skrócie ZOMR) są najczęstszą postacią chorób zakaźnych układu nerwowego. Według danych Państwowego Zakładu Higieny-Narodowego Instytutu Zdrowia, w latach poprzedzających pandemię COVID-19 rocznie w Polsce odnotowywano ok. 2 tys. zachorowań na ZOMR i/lub zapalenie mózgu. Wśród laboratoryjnie potwierdzonych zakażeń dominowały wywołane przez wirusa kleszczowego zapalenia mózgu oraz infekcje o podłożu bakteryjnym: pneumokokowe i meningokokowe (4) .

W trakcie pandemii COVID-19, wskutek lockdownu i obostrzeń sanitarnych, spadła liczba zachorowań na wszystkie choroby zakaźne (5). Jednak niezmiennie grupą podwyższonego ryzyka poważnych zakażeń bakteryjnych wywołujących ZOMR i zapalenia mózgu są małe dzieci, do 5. roku życia (6).

Trudna diagnoza, błyskawiczny przebieg inwazyjnej choroby meningokokowej

Eksperci nie mają wątpliwości, że ze wszystkich neuroinfekcji najgroźniejsze są te wywołane przez meningokoki (7).

“Bakterie te odpowiadają za rozwój inwazyjnej choroby meningokokowej, która ma postać zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub sepsy. Najczęściej, bo w aż 60 proc. przypadków zapalenie opon występuje wraz z sepsą, co dodatkowo pogarsza rokowanie” – wyjaśnia dr n. med. Alicja Karney z Fundacji Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie.

Fundacja wraz z firmą GSK już czwarty rok prowadzi kampanię edukacyjną „Wyprzedź meningokoki”, której celem jest wzrost świadomości społecznej na temat zagrożenia związanego z zakażeniem tymi bakteriami i możliwości ochrony.

Rozpoznanie inwazyjnej choroby meningokokowej (IChM) nie jest łatwe, a w aktualnej sytuacji epidemiologicznej może być jeszcze trudniejsze. Choroba ma bowiem niespecyficzne objawy, przypominające z początku inne infekcje układu oddechowego, takie jak przeziębienie, grypę czy COVID-19.

Zarówno w przypadku zakażenia meningokokami, jak i koronowirusem, w pierwszej fazie pojawia się gorączka, nudności, wymioty, rozdrażnienie, złe samopoczucie. W kolejnych godzinach rozwoju tych chorób objawy są już odmiennie. W przypadku IChM dołączają: ból kończyn lub stawów, ochłodzenie odległych części ciała (jak stopy, dłonie), zmiana koloru skóry na blady, w tym zmiany zakrzepowo-zatorowe. Ostatecznie pojawiają się objawy sepsy oraz zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (szczegóły poniżej) (2).

Porównanie objawów inwazyjnej choroby meningokokowej i COVID-19

Inwazyjna choroba meningokokowa (IChM): objawy początkowe:

  • objawy infekcji górnych dróg oddechowych,
  • gorączka,
  • nudności, wymioty,
  • rozdrażnienie, złe samopoczucie,
  • bóle mięśniowe.

COVID-19: objawy

  • gorączka,
  • kaszel,
  • rozdrażnienie, złe samopoczucie,
  • ból mięśni,
  • ból gardła,
  • wymioty (częściej u dzieci),
  • biegunka (częściej u dzieci),
  • zapalenie spojówek,
  • ból głowy,
  • utrata smaku lub węchu,
  • wysypka,
  • duszność,
  • ból w klatce piersiowej.

Sepsa: objawy

  • ból kończyn lub stawów,
  • ochłodzenie odległych,
  • części ciała (dłonie, stopy),
  • zmiana koloru skóry,
  • wydłużenie powrotu włośniczkowego >3 s,
  • zmiany skórne (wybroczyny),
  • objawy wstrząsu.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: objawy

  • ból głowy,
  • przeczulica skórna,
  • objawy oponowe,
  • (np. sztywność karku),
  • fotofobia,
  • zaburzenia świadomości,
  • drgawki,
  • objawy wzmożonego ciśnienia,
  • wewnątrzczaszkowego (np. ból głowy, wymioty),
  • ogniskowe objawy neurologiczne.

Źródło: Wysocki J., Siewert B., Szczepienia przeciwko meningokokom grupy B w dobie pandemii COVID-19, w: Pediatria po Dyplomie, wrzesień 2020

Dlatego w przypadku zakażenia meningokokami możliwy jest błąd w diagnozie (8), zwłaszcza teraz, w okresie pandemii, kiedy pierwsza wizyta u lekarza jeszcze do niedawna była zazwyczaj w formie teleporady (2) (zgodnie z rozporządzeniem ministra zdrowia, od połowy marca 2021 roku wizyty u lekarzy POZ, m.in. dzieci do 6. roku życia, powinny obywać się stacjonarnie (9)). Tymczasem w przypadku IChM kluczowe jest szybkie rozpoznanie i natychmiastowe podanie antybiotyku (8). Choroba rozwija się bowiem gwałtownie i ma nieprzewidywalny przebieg. Może pozbawić życia w ciągu zaledwie 24 godzin. Niestety, mimo zastosowania odpowiedniego leczenia nawet 1 na 6 chory umiera (10), a wśród tych, którzy przeżyją, nawet 1 na 5 może mieć trwałe powikłania, w tym: zaburzenia słuchu, problemy psychologiczne czy amputowane kończyny (10,11).

Inwazyjna choroba meningokokowa - epidemiologia

Z dotychczasowych statystyk wynika, że z powodu zakażenia meningokokami umiera w Polsce kilkoro dzieci rocznie. W 2021 roku, od końca stycznia do końca lutego, zmarła trójka: 6-letni chłopiec w Świdnicy, kilkumiesięczny chłopiec w Szczecinie oraz 4,5-miesięczna dziewczynka w Zabrzu (12).

“W momencie kiedy dziecko trafiło do szpitala, mimo podjętych działań, niewiele mogliśmy zrobić” – mówi dr n. med. Jacek Karpe, Kierownik Kliniki Anestezjologii i Intensywnej Terapii Dzieci i Noworodków w SPSK Nr1 SUM w Zabrzu, gdzie hospitalizowana była dziewczynka. Jak dodaje lekarz, niemal klasyczny przebieg choroby – z początku gorączka, apatia, biegunka, rozszerzająca się wysypka wybroczynowa na skórze całego ciała, po pojawieniu się której stan dziecka błyskawicznie się pogorszył – wskazywał na infekcję meningokokową.

Dowody, że szczepienia zapobiegają zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych

Najlepszą metodą ochrony przed zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych są szczepienia ochronne (3), o czym przypomina fakt, że Światowy Dzień ZOMR odbywa się w trakcie Światowego Tygodnia Szczepień (24-30 kwietnia).

W Polsce, dzięki wprowadzeniu w 1955 roku powszechnych szczepień przeciw gruźlicy praktycznie udało się wyeliminować gruźlicze ZOMR, które w połowie XX wieku masowo zabijało małe dzieci. Z kolei obowiązujące od 2004 roku szczepienia przeciw śwince istotnie ograniczyły liczbę poświnkowego ZOMR, które było najczęstszą przyczyną głuchoty nabytej. Najdłużej czekaliśmy na szczepionki chroniące przed zakażeniami wywoływanymi przez bakterie otoczkowe: Haemophilus influenzae typu b (Hib), pneumokoki i meningokoki. Po wprowadzeniu w Polsce w 2007 roku powszechnych, obowiązkowych szczepień najmłodszych dzieci przeciwko Hib, praktycznie udało się wyeliminować tę przyczynę ZOMR (13). Z kolei wprowadzenie w 2017 roku obowiązkowych szczepień dzieci przeciwko pneumokokom mogło być skutkiem tendencji spadkowej w liczbie zachorowań na zapalenie opon i/lub mózgu odnotowanej przez NIZP-PZH w podsumowaniu tamtego roku (4).

“Szczepienia przeciwko meningokokom są zalecane, co nie oznacza, że są mniej ważne – tłumaczy dr n. med. Alicja Karney z Fundacji Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie. – Inwazyjna choroba meningokokowa jest stosunkowo rzadka, rocznie mamy ok. 200 jej przypadków, ale zawsze ma ciężki przebieg i często groźne skutki. Nawet doświadczonemu lekarzowi niełatwo rozpoznać początkowe jej objawy, a zakażenie rozwija się błyskawicznie i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, a w 99 proc. przypadków hospitalizacji. Dlatego w aktualnej sytuacji, gdy system ochrony zdrowia jest przeciążony z powodu pandemii, szczepienia przeciw meningokokom są jeszcze bardziej wskazane niż w normalnych warunkach”.

W Polsce najwięcej zakażeń wywołują meningokoki typu B – odpowiadają one za 66 proc. zachorowań w całym społeczeństwie, a wśród najmłodszych za jeszcze więcej, tj. 70 proc. zachorowań u dzieci do 5. roku życia i 75 proc. u niemowląt (w 1. roku życia) (14). Dlatego, jak zalecają eksperci (15), niemowlęta i dzieci w naszym kraju powinny być w pierwszej kolejności szczepione przeciw meningokokom typu B. Tę profilaktykę można zastosować w każdym wieku, jednak najlepiej już od pierwszych miesięcy życia (16), ponieważ najwyższeryzyko inwazyjnej choroby meningokokowej jest u najmłodszych dzieci (14). Śmiertelne przypadki ze Szczecina oraz ze Świdnicy również zostały wywołane przez meningokoki typu B, co zostało potwierdzone przez lokalną powiatową stację sanitarno-epidemiologiczną oraz przez szpital.

Na refundację szczepień przeciwko meningokokom typu B dla swoich małych mieszkańców decyduje się coraz więcej samorządów. W ubiegłym roku taki program prowadziło m.in. miasto Szczecin (17), a rozpoczęło Mazowsze, gdzie zainteresowanie było bardzo duże – w 2020 r. co najmniej jedną dawką szczepionki otrzymało 1919 dzieci z województwa (18). Z kolei w 2021 roku 7-letni program ma rozpocząć Małopolska (19).

“Chciałabym podkreślić, że pandemia COVID-19 nie powinna być powodem przekładania szczepień, co niestety się dzieje. Ich terminowa realizacja jest bardzo ważna, zwłaszcza w obecnej sytuacji epidemiologicznej – mówi dr Alicja Karney.  – Inne choroby zakaźne, w tym inwazyjna choroba meningokokowa, stanowią dla dzieci znacznie większe zagrożenie niż COVID-19, którego przebieg u większości dzieci często jest łagodny”.

Bieżące wykonywanie oraz jak najszybsze uzupełnienie zaległych szczepień u dzieci w czasie pandemii zalecają wszystkie światowe gremia i towarzystwa naukowe (2), a także polski minister zdrowia i główny inspektor sanitarny. Dzięki wprowadzeniu dodatkowych zasad bezpieczeństwa (m.in. separacji czasowej i przestrzennej) minimalizowane jest ryzyko zakażenia koronawirusem. Zdaniem ekspertów, nie należy także obawiać się sytuacji, że zaszczepimy kogoś zakażonego SARS-CoV-2 i z tego powodu mogą pojawić się problemy zdrowotne. Potencjał układu immunologicznego jest bowiem ogromny (20).

BIBLIOGRAFIA

  1. Confederation of Meningitis Organization: https://www.comomeningitis.org/symptoms (dostęp: IV 2021)
  2. Wysocki J., Siewert B., Szczepienia przeciwko meningokokom grupy B w dobie pandemii COVID-19, w: Pediatria po Dyplomie, wrzesień 2020
  3. CMO, https://www.comomeningitis.org/prevention (dostęp: IV 2021)
  4. http://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/files/peissues/PE_4_2019__SRODEK_z_OKLADKA.pdf (dostęp: IV 2021)
  5. https://www.medexpress.pl/epidemiolog-mamy-spektakularny-spadek-zachorowan-na-choroby-zakazne/80625 (dostęp: IV 2021)
  6. https://www.forumpediatryczne.pl/artykul/rola-bakterii-otoczkowych-w-zakazeniach-dzieci-do-5-roku-zycia/7037 (dostęp: IV 2020)
  7. https://newsrm.tv/uwazaj-na-najgrozniejsze-z-posrod-wszystkich-bakterii/ (dostęp: IV 2021)
  8. Jackowska T, Wagiel E. Inwazyjna choroba meningokokowa – praktyczne wskazówki dla lekarzy. Postępy Nauk Medycznych 2014; XXVII:44–50
  9. https://samorzad.pap.pl/kategoria/aktualnosci/w-dzienniku-ustaw-opublikowano-rozporzadzenie-dotyczace-udzielania-teleporad (dostęp: IV 2021)
  10. WHO, „Health topics: Meningitis, http://www.who.int/topics/meningitis/en/ (dostęp: 03.2020)
  11. Skoczyńska A, Hryniewicz W., Zakażenia meningokokowe. Pol Merk Lek 2012; XXXII; 191, 283-5
  12. https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C87289%2Cekspert-choroba-meningokokowa-jest-lekcewazona-choc-moze-blyskawicznie (dostęp: IV, 2021)
  13. https://www.mp.pl/szczepienia/wywiady/102545,problem-ktory-kiedys-byl-powszechny-dzis-staje-sie-kazuistyka, (dostęp: IV 2020)
  14. KOROUN, Inwazyjna choroba meningokokowa (IChM) w Polsce w 2019 roku, http://koroun.nil.gov.pl/wp-content/uploads/2020/06/Inwazyjna-choroba-meningokokowa-IChM-w-Polsce-w-2019-roku.pdf (dostęp: 02.2021)
  15. Wysocki J., Inwazyjna Choroba Meningokokowa – w pytaniach i odpowiedziach [w:] Praktyka Lekarska, styczeń 2016 (126)
  16. Konior. R, MP, Czy szczepienie przeciwko meningokokom rozpoczynać już u niemowląt…, https://www.mp.pl/szczepienia/ekspert/meningokoki_ekspert/men-wskazania/175584,czy-szczepienie-przeciwko-meningokokom-rozpoczynac-juz-u-niemowlat, (dostęp: 04.2021)
  17. http://pbr.szczecin.pl/chapter_202025.asp?soid=98976C150D0B40A3AC4B152EA49294D0 (dostęp: 04.2021)
  18. https://www.mazovia.pl/zdrowie/riorytetowedziaaniawojewdztwamazowieckiegowobszarzezdro/program-polityki-zdrowotnej/szczepienia-przeciwko-meningokokom/ (dostęp: 04.2021)
  19. https://malopolska.in/aktualnosci/przyjeto-budzet-wojewodztwa-malopolskiego/52253 (dostęp: 04.2021)
  20. https://szczepienia.pzh.gov.pl/wszystko-o-szczepieniach/szczepienia-w-czasie-pandemii-covid-19-2-2/ (dostęp: 04.2021)

Źródło: Puls Medycyny

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.