Seniorzy: niepożądane działania leków i częste pobyty w szpitalu

opublikowano: 08-02-2016, 09:48

Starsi pacjenci przyjmują stale średnio 4-6 leków. Z wiekiem pacjenta rośnie częstość niepożądanych działań leków. Stosowane w geriatrii dawki leków powinny być mniejsze. W farmakoterapii osób starszych często postępuje się według zasady „start low — go slow”. Generalnie w grupie wiekowej 65-75 zalecane są dawki leku o 1/3 mniejsze, zaś powyżej 75 lat — 1/2 dawki stosowanej normalnie. Zalecenia te dotyczą głównie leków wydalanych przez nerki i o małym współczynniku terapeutycznym.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Zasady stosowania leków u pacjentów geriatrycznych obejmują:

Zobacz więcej

Flickr.com/Marcel Oosterwijk

  • ordynowanie tylko leków o wyraźnych wskazaniach,
  • stosowanie dawek skutecznych,
  • podanie pisemnej instrukcji stosowania leków,
  • okresowe kontrolowanie przepisywanych leków,
  • niestosowanie leków o nieudokumentowanej skuteczności,
  • okresowe poproszenie pacjenta o przyniesienie do lekarza wszystkich zażywanych leków.

Przyczyną niewłaściwego przepisywania leków w geriatrii mogą być:

  • nieznajomość mechanizmów działania leków,
  • nieznajomość interakcji między lekami,
  • nieznajomość objawów niepożądanych wywoływanych przez przepisane leki.

Przyjmowanie przez chorego więcej niż 5 leków jednocześnie jest w medycynie określane terminem polipragmazji. Jest ona jednym z najczęstszych błędów w leczeniu, prowadzącym do znacznego zwiększenia występowania interakcji typu lek-lek oraz lek-pożywienie. Zła ordynacja leków może spowodować ciężkie i nieodwracalne powikłania terapeutyczne. 

Najczęściej działania niepożądane powodują leki:

  • niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ),
  • przeczyszczające,
  • uspokajające i nasenne,
  • sercowo-naczyniowe, hipotensyjne,
  • psychotropowe.
  • Do najczęstszych działań niepożądanych tych leków zaliczamy:
  • hipotonię ortostatyczną,
  • niewydolność nerek,
  • zaburzenia elektrolitowe.

Ponadto u starszych pacjentów często występują takie działania niepożądane leków, jak:

  • bezsenność spowodowana stosowaniem preparatów Ginkgo biloba,
  • źle kontrolowane nadciśnienie tętnicze spowodowane stosowaniem NLPZ,
  • nasilenie zaburzeń poznawczych spowodowane stosowaniem leków przeciwhistaminowych, np. loratydyny.

Wszystkie powyższe przykłady dotyczą leków kupowanych bez recepty (over the counter, OTC) przez osoby starsze. Lekarz praktyk, który okresowo sprawdza listę leków stosowanych przez pacjenta, może uniknąć wystąpienia poważnych działań niepożądanych, a zwłaszcza związanych z tym hospitalizacji.

W medycynie geriatrycznej prewencja czwartego stopnia, czyli unikanie potencjalnych zagrożeń ze strony służb medycznych, jest istotnym elementem opieki nad pacjentami. Politerapia związana z przewlekłością chorób oraz koniecznością kierowania pacjentów do opieki specjalistycznej o różnym profilu mnoży liczbę zaleceń lekarskich i zlecanych badań. Skąpoobjawowość niektórych chorób w geriatrii powoduje, iż zastosowanie diagnostycznych badań analitycznych i obrazowych jest jednym z najczęstszych problemów. 

Pacjent geriatryczny wymaga w systemie opieki zdrowotnej znacznie większej liczby procedur i wizyt u lekarza, co pomnaża przepisywane leki i przypadki stosowanej politerapii. Po hospitalizacji często następuje zwiększenie liczby zalecanych leków, których nie można odstawić z obawy przed pogorszeniem stanu zdrowia. 

Najczęstszą przyczyną polipragmazji jest wiek pacjenta oraz liczba udzielanych mu konsultacji lekarskich. Dużo problemów zdrowotnych osób starszych wynika ze stosowanych przez nich jednocześnie wielu różnych leków.

Polskie badania populacyjne PolSenior wykazały, iż osoby starsze zażywają średnio ponad 5 leków, a ponad 90 proc. starszych pacjentów przyjmuje leki codziennie. 

Ryzyko wystąpienia interakcji lekowych jest tym wyższe, im więcej leków przyjmuje pacjent.

Gdy konieczny jest pobyt w szpitalu

W Europie, np. w Belgii, gdy do szpitala trafia pacjent powyżej 75. roku życia, jest oceniany według 5-elementowej skali geriatrycznej. Jeśli otrzyma więcej niż 2 punkty, wdrażana jest standardowa procedura opieki geriatrycznej. Pacjent, który uzyskał poniżej 2 punktów, jest przyjmowany i diagnozowany według ogólnych kryteriów hospitalizacji. 

Wprowadzenie takiej skali oceny pacjentów ma szczególne znaczenie na oddziałach chirurgicznych i onkologicznych, gdzie geriatryczny punkt widzenia jest niezmiernie ważny w uzyskiwaniu dobrych wyników operacyjnych u pacjentów starszych. Przy przyjmowaniu pacjenta geriatrycznego do szpitala lekarz dyżurny powinien się upewnić, czy w domu pacjenta nie pozostała osoba bliska bardziej chora i niepełnosprawna. 

Większość starszych pacjentów zwykle źle wspomina pobyt w szpitalu, który wiąże się z koniecznością bycia poza domem w pogorszonych warunkach zdrowia. W wielu krajach najgorzej oceniane są szpitalne oddziały ratownictwa medycznego (SOR-y), gdzie pacjent zwykle musi czekać wiele godzin i słabe są procedury opieki nad osobą starszą. 

Opublikowane w 2013 roku wyniki badań dotyczących hospitalizacji w Polsce pacjentów powyżej 65. r.ż. wskazują, iż 90 proc. tych ubezpieczonych korzysta z opieki zdrowotnej. W 2009 roku hospitalizowanych ogółem w Polsce było 7,2 mln osób, z czego 26,3 proc. stanowili pacjenci powyżej 65. r.ż. (było to tylko 13 proc. populacji polskiej). Spośród 2,9 mln pacjentów SOR 37 proc. stanowiły osoby po 65. r.ż., a wśród 2,1 mln hospitalizowanych pacjentów po 65 r.ż. 57 proc. to kobiety. Najczęstszymi przyczynami hospitalizacji osób starszych były choroby układu krążenia oraz zabiegi zaćmy. 

W Polsce znacznie się poprawiła opieka nad geriatrycznymi pacjentami kardiologicznymi. Wskaźniki śmiertelności z powodu zawału serca i innych chorób układu sercowo-naczyniowego uległy znaczącej poprawie, choć nadal choroby te są pierwszą przyczyną zgonów w populacji geriatrycznej. Statystycznie odnotowano więcej hospitalizacji kobiet z powodu udarów i złamania szyjki kości udowej, a mężczyzn — z powodu zawałów serca i zapalenia płuc. W specjalistycznej opiece ambulatoryjnej było przyjętych 4,3 mln ludzi, z czego 19,6 proc. stanowili pacjenci powyżej 65. roku życia. 

Ważna profilaktyka wtórna w opiece poszpitalnej

Większość pacjentów geriatrycznych po wypisie ze szpitala kontaktuje się ze swoim lekarzem poz i dzięki temu opieka medyczna jest kontynuowana.

W opiece nad pacjentem po hospitalizacji niezmiernie ważne jest wypełnianie zaleceń umieszczonych w karcie wypisowej. Lekarz poz powinien ocenić możliwość realizacji tych zaleceń, zwłaszcza mających na celu poprawę opieki nad pacjentem. Jednym z istotnych problemów jest możliwość wykupienia przepisanych leków.  

W Polsce sytuacja finansowa ludzi starszych w zdecydowanej większości przypadków jest nie najlepsza, a opieka socjalna państwa nad nimi pozostawia wiele do życzenia. Często brakuje środków finansowych na opiekę nad pacjentami w podeszłym wieku, niepełne jest też przygotowanie służb medycznych do takiej opieki. W stosunku do tych osób szczególnie ważna jest kompleksowa opieka medyczna, uwzględniająca np. ryzyko kolejnego złamania u pacjenta po hospitalizacji spowodowanej złamaniami bądź pogorszenia stanu zdrowia z powodu niedoborów witaminy D3 czy chorób neurodegeneracyjnych. Istotne jest odpowiednie postępowanie profilaktyczne zapobiegające ponownym złamaniom.  

Zapobieganie powtórnym hospitalizacjom pacjentów w wieku geriatrycznym nie jest łatwym zadaniem. Lekarz powinien zwrócić szczególną uwagę na przyczynę hospitalizacji i starać się poprawić stan choroby przewlekłej, która doprowadziła do pobytu w szpitalu. Na przykład jeśli przyczyną hospitalizacji był zawał serca, to pacjent będzie wymagał szczególnej opieki kardiologicznej oraz badań z tym związanych. W przypadku hospitalizacji z powodu zapalenia płuc konieczna jest kontrola pacjenta, by ocenić ustępowanie objawów chorobowych i ewentualne szczepienie przeciwko zapaleniu płuc. U pacjentów palących należy pamiętać o badaniu czynnościowym płuc i diagnostyce obrazowej oraz wykryciu ewentualnych zmian, zwłaszcza w przypadku nawracającego zapalenia tego samego płuca. Szczególnie alarmujące są powtarzające się hospitalizacje w krótkim czasie.

dr n. med.Małgorzata Pałka, Zakład Medycyny Rodzinnej, Katedra chorób Wewnętrznych i Gerontologii UJ CM.

Źródło: Puls Medycyny

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.