Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Profilaktyki Zakażeń HPV dotyczące stosowania szczepionek przeciw HPV

prof. Sławomir Majewski ; (prezes PTPZ-HPV) ; prof. Marek Sikorski ; (v-ce prezes PTPZ-HPV);
05-12-2007, 00:00

Rekomendacje stanowią uzupełnienie i rozszerzenie opublikowanych uprzednio rekomendacji (Family Med 2007;9:170-173) opracowanych przy udziale: ; - Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej; - Sekcji Patologii Szyjki Macicy, Kolposkopii i Cytologii Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego; - Polskiego Komitetu Zwalczania Raka ; - Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego; - Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego ; - Polskiego Towarzystwa Wakcynologicznego; - Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
Rekomendacje powstały w oparciu o wyniki badań klinicznych II i III fazy dwuwalentnej (HPV16, HPV18) i czterowalentnej (HPV 6, 11, 16, 18) szczepionki przeciw HPV, Charakterystyki Produktów Leczniczych (rejestracja EU i Polska) oraz zalecenia (2006 i 2007):
ACIP (CDC) - Advisory Committee on Immunization Practices (Centers for Disease Control),
ACOG - American College of Obstetricians & Gynecologists,
AAFP - American Academy of Family Practitioners [1,3,5].

WSTĘP

Wieloletnie badania doświadczalne, kliniczne i epidemiologiczne udowodniły kluczową rolę wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV - Human Papillomavirus) w etiopatogenezie raka szyki macicy ( i części innych tzw. nowotworów HPV zależnych) [12]. Centralna rola HPV w genezie raka szyki macicy oraz fakt, że nie istnieją leki zwalczające zakażenia HPV stanowiły główne przesłanki do opracowania szczepionek profilaktycznych przeciw HPV jako formy pierwotnej profilaktyki tego raka. W ubiegłym roku została wprowadzona pierwsza szczepionka przeciw czterem najczęściej występującym tzw. genitalnym typom HPV, w tym dwóm typom wysokiego ryzyka onkogennego (HPV 16 i HPV18) oraz dwóm typom tzw. niskiego ryzyka (HPV6 i HPV11). Czterowalentna szczepionka (SILGARD / GARDASIL) zarejestrowana jest w ponad 80 krajach. W ostatnim okresie zarejestrowano, m.in. w Europie, szczepionkę dwuwalentną (CERVARIX) przeciw HPV16 i HPV18. Od czasu opublikowania w marcu 2007 roku przez Polskie Towarzystwo Profilaktyki Zakażeń HPV rekomendacji dotyczących stosowania szczepionki czterowalentnej pojawiło się wiele istotnych doniesień naukowych stanowiących podstawę do uaktualnienia tych rekomendacji.

PRZEGLĄD NOWYCH BADAŃ NAD SZCZEPIONKAMI P/HPV

Skuteczność kliniczna szczepionek w zapobieganiu zmianom prekursorowym raka szyjki macicy

W maju i czerwcu br. ukazały się cztery prace dostarczające nowych danych potwierdzających skuteczność szczepionki czterowalentnej [6,9,16,17]. Dwie z nich dotyczyły wyników badań III fazy nad tą szczepionką [6,16], natomiast w dwóch pozostałych przedstawiono zbiorcze wyniki czterech badań nad skutecznością szczepionki w zapobieganiu CIN2/3, AIS (adenocarcinoma in situ) oraz innym chorobom okolicy narządów płciowych i odbytu związanych z zakażeniami HPV 6, 11, 16 i 18 [9,17]. Najnowsze wyniki badań nad szczepionką dwuwalentną przeciw HPV16 i HPV18 zostały opublikowane w czerwcu br. jako etapowa analiza badań III fazy [15]. Wyniki wszystkich tych badań wykazały bardzo dużą skuteczność obu szczepionek (90-100%) w zapobieganiu śródnabłonkowej neoplazji szyjki macicy stopnia średniego i wysokiego (CIN2/3), a w odniesieniu do szczepionki czterowalentnej także w zapobieganiu gruczołowemu rakowi szyjki macicy in situ (AIS) powodowanych HPV-16 i HPV-18 u kobiet (w wieku do 26 roku życia dla szczepionki czterowalentnej i do 25 roku życia dla szczepionki dwuwalentnej), które uprzednio lub w czasie szczepień nie były zakażone tymi typami HPV (populacja "per-protocol").
W analizach typu ITT (intention-to-treat), wykazano, że w populacji kobiet zaszczepionych przeciw HPV i obejmującej także kobiety z istniejącym zakażeniem lub chorobą spowodowaną typem HPV występującym lub nie w szczepionce, szczepienie zmniejsza istotnie, chociaż nie całkowicie, odsetek zmian w szyjce macicy, w okolicy sromu, pochwy i odbytu w porównaniu do populacji nie zaszczepionej.

Skuteczność kliniczna szczepionek w zapobieganiu zmianom prekursorowym raka sromu i pochwy

Obserwacje 3-letnie kobiet w europejskiej populacji per protocol, które otrzymały szczepionkę czterowalentną wykazały jej 100% skuteczność nie tylko w zapobieganiu zmianom CIN2/3, ale także VIN 2/3 oraz VaIN 2/3 (odpowiednio: śródnabłonkowych neoplazjach stopnia średniego i wysokiego sromu i pochwy), stanowiących znaczącą część bezpośrednich prekursorów raków sromu i pochwy, związanych z HPV-16 i HPV-18 [13]. Dotychczas nie są dostępne dane wykazujące skuteczność kliniczną szczepionki dwuwalentnej w odniesieniu do zapobiegania rozwojowi zmian prekursorowych raka sromu i pochwy powodowanych typami HPV zawartymi w tej szczepionce.

Szczepionki nie są skuteczne w eliminacji już istniejącego zakażenia HPV.

Badania przeprowadzone nad szczepionką dwuwalentną nie wykazały jej żadnego wpływu na uzyskiwanie remisji zakażeń HPV u kobiet zakażonych HPV przed przyjęciem szczepienia, zarówno w perspektywie obserwacji 6. miesięcznych jak i 12. miesięcznych [8]. Wyniki te wskazują jednoznacznie, że szczepienia przeciw HPV mają charakter profilaktyczny i nie eliminują już istniejącego zakażenia ani zmian chorobowych wywołanych przez te wirusy. Podobnych rezultatów spodziewać się można w odniesieniu do szczepionki czterowalentnej.



Znaczenie antygenów HPV-6 i HPV-11 w szczepionce

Czterowalentna szczepionka, oprócz cząsteczek wirusopodobnych HPV typu 16 i HPV typu 18, zawiera dwa komponenty typu HPV6 i HPV11. W badaniach III fazy szczepionka ta okazała się skuteczna w 100% (w populacji "per-protocol") w zapobieganiu zmianom związanym z zakażeniem HPV6 i HPV11, takim jak brodawki płciowe (kłykciny) sromu, pochwy, VIN1, VaIN1 oraz CIN1 [6]. Znaczenie komponentów HPV6 i HPV11 w szczepionce jest ważne klinicznie. Brodawki okolicy narządów płciowych i odbytu występują u około 1% aktywnej seksualnie populacji, zwłaszcza wśród osób młodych [10]. Stwarzają one duże problemy terapeutyczne i charakteryzują się dużą nawrotowością znacznie ograniczając aktywność płciową chorych, przez co niekorzystnie wpływają na szeroko rozumiane zdrowie prokreacyjne. HPV6 i HPV11 są także odpowiedzialne za 95%-100% przypadków tzw. nawracającej brodawczakowatości dróg oddechowych (RRP - recurrent respiratory papillomatosis). Również część przypadków CIN1 (około 10%) związana jest z zakażeniami HPV6 i/lub HPV11 [10]. Stąd zastosowanie szczepionki czterowalentnej u osób nie zakażonych będzie chroniło przez rozwojem dodatkowego spektrum zmian chorobowych związanych z HPV 6/11. Szacuje się, że ochrona ta może przynosić ponad 70% korzyści ekonomicznych w pierwszych latach stosowania szczepień populacyjnych [4].

Czas trwania skuteczności klinicznej szczepionek

Najnowsze badania wskazują, że okres utrzymywania się efektu profilaktycznego szczepionek wynosi przynajmniej 5 lat (tyle trwają dotychczasowe obserwacje). W tym czasie utrzymuje się plateau przeciwciał neutralizujących a w krążeniu występują komórki pamięci immunologicznej co sugeruje, że okres protekcji może być znacznie dłuższy [7,14]. Co ważniejsze, w populacji osób uprzednio nie zakażonych, szczepionka czterowalentna przez 5 lat (najdłuższe obserwacje) wykazała 100% efekt profilaktyczny w odniesieniu do zmian wywołanych przez HPV6, 11, 16 lub 18, takich jak: brodawki okolicy narządów płciowych oraz CIN 1-3 [20]. Utrzymującą się 4,5 roku skuteczność zapobiegania występowania przewlekłych zakażeń HPV-16 i HPV-18 oraz CIN2/CIN3 związanych z tymi typami HPV wykazano w odniesieniu do szczepionki dwuwalentnej [7].

Odporność względem typów HPV, których antygeny nie są zawarte w szczepionkach - ochrona krzyżowa

Ważnym zagadnieniem związany ze stosowaniem szczepionek przeciw HPV jest potencjalne zjawisko ochrony krzyżowej ("cross-protection"). Należy podkreślić, że głównym kryterium określającym skuteczność ochrony krzyżowej, przyjętym przez WHO i FDA [21] jest w pierwszej kolejności zdolność szczepionki do ochrony przed chorobami (np. CIN1-3, AIS) związanymi z innymi niż występujące w szczepionce typami HPV. Dodatkowym kryterium jest długotrwałe utrzymywanie się zakażenia (>12 miesięcy) [21]. Pierwsze i jedyne dowody na istnienie ochrony krzyżowej w stosunku do zmian CIN2/3 oraz AIS wywoływanych przez inne niż obecne w szczepionce typy HPV (łącznie 10 typów onkogennych: HPV - 31,33,35,39,45,51,52,56,58,59) uzyskano po zastosowaniu szczepionki czterowalentnej [2]. W okresie 4 lat obserwacji łączna skuteczność wyniosła ponad 30%. Należy podkreślić, że te typy HPV odpowiedzialne są dodatkowo (poza HPV16 i HPV18) za ponad 20% raków szyjki macicy. W przypadku szczepionki dwuwalentnej wykazano dotychczas jedynie pewną skuteczność w zapobieganiu przetrwałym 6-miesięcznym infekcjom HPV45 (59.1%), HPV31 (36.1%) i HPV52 (31.6%), natomiast po 12 miesiącach skuteczność ta przeciw zakażeniom onkogennymi typami HPV nieobecnymi w szczepionce wynosiła 27.1% [15].

Skuteczność szczepionek w wyższych grupach wiekowych

Większość badań nad skutecznością szczepionek przeciw HPV została wykonana w populacji kobiet w wieku 15-26 lat. W jedynym dotychczas badaniu wykazano, że szczepionka czterowalentna jest wysoce skuteczna także w grupie wiekowej 26-45 lat. Skuteczność ta w stosunku do wszystkich zmian chorobowych (przetrwałe zakażenie, brodawki płciowe oraz CIN) związanych z HPV6,11,16,18 wyniosła 91%, przy czym skuteczność wobec zmian cytologicznych ASC-H i SIL wywołanych przez HPV16/18 wyniosła 100% [11]. Należy podkreślić, że według zaleceń WHO miarą skuteczności szczepionki w populacji kobiet powyżej 26 lat jest ochrona przed występowaniem zmian chorobowych (np. CIN), a nie jej immunogenność [21]. Wyniki tych badań dostarczają podstaw do szczepienia szczepionką czterowalentną kobiet po 26 roku życia. W przypadku szczepionki dwuwalentnej nie wykazano, jak dotąd, skuteczności klinicznej u kobiet powyżej 25 r.ż. W tej grupie wiekowej wykazano, że szczepionka dwuwalentna indukuje wzrost miana swoistych przeciwciał przeciw HPV-16 i HPV-18, oczekując niezbędnego wykazania, że przekłada się to na skuteczność kliniczną tej szczepionki.

REKOMENDACJE

Wskazania do stosowania szczepionek przeciw HPV

- Szczepionki przeciw genitalnym typom HPV16 i HPV18 stosowane są do zapobiegania wystąpieniu dysplazji szyjki macicy wysokiego stopnia (CIN2/3) oraz rakowi szyjki macicy związanych przyczynowo z zakażeniami tymi typami HPV. Szczepionka czterowalentna przeciw HPV6, 11, 16, 18 dodatkowo przeznaczona jest do profilaktyki zmian dysplastycznych sromu dużego i średniego stopnia (VIN 2/3) oraz brodawek zewnętrznych narządów płciowych (kłykcin kończystych) u kobiet, związanych najczęściej z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) typu 6,11,16,18.

Ponadto wykazano, że szczepionka czterowalentna częściowo chroni krzyżowo (cross-protection) przed rozwojem zmian szyjki macicy i sromu wywołanych 10 innymi typami onkogennymi HPV, co znacznie rozszerza spektrum protekcyjne tej szczepionki. Immunizacja za pomocą komponentów HPV16 i HPV18 prawdopodobnie będzie chronić przed występowaniem innych zmian dysplastycznych wysokiego stopnia i tzw. raków HPV-zależnych. Badania immunogenności czterowalentnej szczepionki u młodych chłopców wskazują na możliwość jej ochronnego działania również w tej grupie

Rekomendacje

1. Zaleca się rutynowe podawanie szczepionek przeciw HPV dziewczętom w wieku 12-15 lat . Szczepienia mogą być wykonywane także u młodszych dziewcząt począwszy od ukończenia przez nie 9 roku życia (szczepionka czterowalentna), 10 r.ż. (szczepionka dwuwalentna) oraz u chłopców w wieku 9-15 lat (szczepionka czterowalentna).
2. Zalecane jest szczepienie tych dziewcząt i kobiet w wieku 16-25/26 lat, które nie zostały poddane szczepieniom przeciw HPV uprzednio oraz tych, które nie zakończyły pełnego cyklu szczepień. Najkorzystniejsze jest szczepienie kobiet przed potencjalną ekspozycją na zakażenie HPV, a więc przed inicjacją seksualną.
3. Pełny cykl szczepień obejmuje podanie domięśniowe trzech dawek szczepionki
4. Szczepionka przeciw HPV może być podawana w czasie tej samej wizyty, podczas której podawane są inne szczepionki zgodne z kalendarzem szczepień. W przypadku jednoczasowego podawania więcej niż jednej szczepionki pozajelitowo miejsca wstrzyknięć powinny być różne.
5. Zalecenia dotyczące cytologicznych badań profilaktycznych w kierunku raka szyjki macicy dla kobiet poddanych szczepieniom przeciw HPV nie ulegają zmianie i na obecnym etapie nie różnią się od obowiązujących w populacji ogólnej. Szczepiona kobieta powinna podpisać oświadczenie, że została poinformowana o konieczności regularnego wykonywania badań cytologicznych.

Sytuacje szczególne

1. Szczepieniom z użyciem szczepionki przeciw HPV mogą być poddane kobiety u których uzyskano pozytywny lub wątpliwy wynik badania cytologicznego (odpowiednio: SIL lub ASCUS), pozytywny wynik testu molekularnego dla DNA typów HPV o wysokim i/lub niskim ryzyku, oraz kobiety z obecnymi kłykcinami kończystymi (brodawkami płciowymi). Kobiety szczepione w takich sytuacjach powinny zostać poinformowane, ze dane pochodzące z badań klinicznych nie wykazują by szczepionki przeciw HPV miały wpływ leczniczy względem istniejących nieprawidłowości nabłonkowych, istniejącego zakażenia HPV ani też istniejących kłykcin kończystych. Spodziewać się można natomiast pełnego efektu profilaktycznego względem pozostałych typów HPV zawartych w formule szczepionki, którymi kobieta nie jest zakażona w chwili jej podawania. Patologie nabłonkowe podejrzewane na podstawie badania cytologicznego lub molekularnego testu DNA HPV wymagają weryfikacji i ewentualnego leczenia według typowych algorytmów zgodnych z odrębnymi rekomendacjami, na które nie ma wpływu fakt podania szczepionki.
2. Nie zaleca się stosowania szczepień kobiet ciężarnych z użyciem szczepionek przeciw HPV. Zakończenie pełnego cyklu szczepień (podanie 2 i/lub 3 dawki) u kobiety, która zaszła w ciążę po pierwszej lub drugiej dawce szczepionki powinno zostać odroczone do czasu ukończenia ciąży.
3. Kobiety karmiące piersią mogą być poddawane szczepieniom z użyciem czterowalentnej szczepionki przeciw HPV, natomiast w przypadku szczepionki dwuwalentnej ? wówczas, gdy potencjalne korzyści z jej stosowania przeważają nad potencjalnym ryzykiem.
4. Osoby z obniżoną odpornością mogą być poddawane szczepieniom z użyciem szczepionek przeciw HPV, niezależnie od tego, czy obniżenie odporności wynika z choroby podstawowej czy stosowanej immunosupresji farmakologicznej. Immunogenność szczepionki może jednak być w tych sytuacjach niższa niż u kobiet bez deficytów odpornościowych.
5. Dopuszcza się szczepienia kobiet powyżej 25-26 roku życia (w przypadku szczepionki czterowalentnej udowodniono jej skuteczność kliniczną u kobiet powyżej 26 r.ż) przewidując wystąpienie w tych grupach efektu profilaktycznego związanego z zastosowaniem tej szczepionki. Decyzja o podaniu szczepionki pozostaje w tej sytuacji w gestii lekarza prowadzącego, który podejmuje ją po analizie całokształtu indywidualnego stanu klinicznego oraz czynników ryzyka zakażenia HPV. Lekarz powinien uzyskać od osoby szczepionej pisemną, świadomą zgodę na podanie preparatu poza wskazaniami rejestracyjnymi. W takich przypadkach lekarz powinien monitorować stan zdrowia osoby szczepionej, a informacje dotyczące efektywności (lub braku efektywności) szczepionki powinny być zapisywane [18,19].
6. Kobiety po przebytych/leczonych stanach CIN mogą zostać poddane szczepieniom z użyciem szczepionki przeciw HPV, lecz nie są dostępne dane dotyczące częstości występowania nawrotów CIN po szczepieniach. Pacjentki zaszczepione powinny pozostawać w odpowiedniej, zgodnej z odrębnymi rekomendacjami, grupie dyspanseryjnej.

Badania poprzedzające szczepienie

1. Nie są wymagane żadne specjalistyczne badania poprzedzające podanie szczepionki przeciw HPV, w tym także badania cytologiczne, kolposkopowe lub molekularne badania DNA HPV.
2. Wskazane jest, by wizyta związana z podaniem szczepionki powiązana była z oceną stanu ginekologicznego kobiety. Lekarz powinien ustalić kiedy kobieta wykonała ostatnie badanie cytologiczne i ewentualnie skierować ją na takie badanie.

Przeciwwskazania do szczepień

Podawanie szczepionki przeciw HPV jest przeciwwskazane u osób, u których stwierdzono w przeszłości reakcje alergiczne w stosunku jakiegokolwiek składnika formuły szczepionki.

Środki ostrożności

Szczepienia z użyciem szczepionki przeciw HPV mogą być przeprowadzone u osób z łagodnymi chorobami infekcyjnymi (np. biegunka lub łagodne zakażenia górnych dróg oddechowych, z gorączka lub bez). W przypadku chorób przebiegających z wysoką gorączką szczepienie powinno zostać odroczone do czasu uzyskania poprawy. Szczepionek przeciw HPV nie wolno podawać donaczyniowo ani śródskórnie.

Czas trwania odporności

Najdłuższy okres obserwacji osób poddanych szczepieniom przeciw HPV wynosi obecnie do 5 lat. W tym okresie wykazano pełną skuteczność ochronną szczepionek w zapobieganiu zmianom dysplastycznym szyjki macicy oraz immunogenność obu szczepionek. W celu uzyskania długotrwałego efektu ochronnego wskazane jest przyjęcie 3 dawek szczepionki. Dotychczas nie ustalono czy istnieje konieczność podania dawek przypominających w przypadku obu szczepionek.

Implementacja szczepień i edukacja społeczna

1. W szczepienia dziewcząt i chłopców powinni być przede wszystkim zaangażowani lekarze pediatrzy oraz lekarze rodzinni, zaś szczepienia młodych kobiet powinny być dokonywane przede wszystkim przez lekarzy ginekologów. Ważną rolę w implementacji szczepień odgrywać powinni także lekarze innych specjalności, w tym zwłaszcza lekarze dermatolodzy i lekarze rodzinni.
2. Za niezbędne uważa się prowadzenie ustawicznej rzetelnej edukacji społecznej w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy oraz innych zmian wywoływanych przez HPV. W tym aspekcie przesłanie powinno zawierać m.in. następujące informacje:
- Szczepienia przeciw HPV znacząco obniżają ryzyko wystąpienia raka szyjki macicy i innych zmian wywoływanych przez HPV lecz nie eliminują go całkowicie.
- Najbardziej istotnymi elementami zapobiegania zakażeniom HPV pozostają: względnie późna inicjacja seksualna oraz monogamiczne związki seksualne.
- Kobiety poddane szczepieniom nie mogą zrezygnować z badań przesiewowych opartych na cytologii i/lub badaniach molekularnych DNA HPV.

Piśmiennictwo:
1. Atkinson WL, Pickering LK, Schwartz B, Weniger BG, Iskander JK, Watson JC. General recommendations on immunization. Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) and the American Academy of Family Physicians (AAFP). Centers for Disease Control and Prevention. MMWR Recomm Rep 2002;51(RR-2):1-35.
2. Brown D, for the FUTURE II Study Group. Quadrivalent HPV (Type 6, 11, 16, 18) L1 VLP Vaccine: Updated 4 year analysis of cross-protection against CIN2/3, AIS caused by oncogenic HPV types in addition to 16/18. 24th International Papillomavirus Congress, Beijing, November 2007
3. Centers for Disease Control and Prevention. HPV vaccine [human papillomavirus (HPV) and the HPV vaccine]. Atlanta (GA): CDC. Available at: www.cdc.gov/nip/vaccine/hpv/ . Retrieved July 26, 2006.
4. Dasbach E.J. , Insinga R.P. & Elbasha E.H. (2007) Projecting the type-specific longitudinal health and economic benefits of a quadrivalent (6/11/16/18) HPV vaccine in the United States using a transmission dynamic model. 24-th International Papillomavirus Conference Beijing,
5. HPV Vaccine - ACOG Recommendations. www.acog.org/departments/dept (bulletin 3945)
6. Garland SM, Hernandes-Avila M, Wheeler CM, for the females united to Unilaterally Reduce Endo/Ectocervical Disease (FUTURE) I Investigators. Quadrivalent vaccine against human papillomavirus to prevent anogenital diseases. N Engl J Med 2007;356:1928-43
7. Harper DM, Franco EL, Wheeler CM, and on behalf of the HPV Vaccine Study group. Sustained efficacy up to 4-5 years of a bivalent L1 virus-like particle vaccine against human papillomavirus types 16 and 18:follow-up from a randomized control trial. Lancet 2006;367:1247-55
8. Hildesheim, A., Herrero, R., Wacholder, S., Rodriguez, A.C., Solomon, D., Bratti, M.C., Schiller, J.T., Gonzalez, P., Dubin, G., Porras, C., Jimenez, S.E. & Lowy, D.R. (2007) Effect of human papillomavirus 16/18 L1 viruslike particle vaccine among young women with preexisting infection: a randomized trial. JAMA 298, 743-53.
Notes: CORPORATE NAME: Costa Rican HPV Vaccine Trial Group
9. Joura EA, Leodolter S, Hernandes-Avila M, et al. Efficacy of a quadrivalent prophylactic human papillomavirus (types 6, 11, 16, and 18) L1 virus-like-particle vaccine against high-grade vulvae and vaginal lesions. Lancet 2007;369:1693-702
10. Lacey J.N., Lowndes C.M. Shah K.V. Burden and management of non-cancerous HPV-related conditions: HPV-6/11 disease Vaccine 2006;24S3:3/35-3/41
11. Luna J, for the FUTURE III Study Group. Safety, efficacy, and immunogenicity of quadrivalent HPV vaccine (GARDASIL) in women aged 24-45. 24th International Papillomavirus Congres, Beijing, November 2007
12. Majewski S. Dlaczego szczepionka "przeciw rakowi"? Przeg Gin-Poł 2007;7:91-97
13. Majewski S, for the FUTURE II Study Group. Efficacy of a quadrivalent HPV vaccine (Gardasil, Silgard) among European women: 3 years of follow-up. 24th International Papillomavirus Congress, Beijing, November 2007
14. Olsson SE, Villa LL, Costa RLR, et al. Induction of immune memory following administration of a prophylactic quadrivalent human papillomavirus (HPV) types 6/11/16/18 L1 virus-like particle (VLP) vaccine. Vaccine 2007 (doi:10.1016/j. vaccine 2007.03.049
15. Paavonen J, Jenkins D, Bosch FX, for the HPV Patricia study group. Efficacy of a prophylactic adjuvanted bivalent L1 virus-like-particle vaccine against infection with human papillomavirus types 16 and 18 in young women. Lancet 2007; published online June 28.DOI:10.1016/S0140-6736(07)60946-5
16. The FUTURE II Study Group. Quadrivalent vaccine against human papillomavirus to prevent high-grade cervical lesions. N Engl J Med 2007;356:1915-27
17. The FUTURE II Study Group. Effect of prophylactic human papillomavirus L1 virus-like-particle vaccine on risk of cervical intraepithelial neoplasia grade 2, grade 3, and adenocarcinoma in situ: a combined analysis of four randomized clinical trials. Lancet 2007;369:1861-68
18. Ustawa z dnia 6 września 2001 r - Prawo Farmaceutyczne (Dz. U. z 2004 r. Nr. 53, poz. 533 ze zmianami.)
19. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2005 r. Nr. 226, poz. 1943 ze zmianami)
20. Villa LL, Costa RLR, Petta CA, et al. High sustained efficacy of prophylactic quadrivalent human papillomavirus types 6/11/16/18 L1 virus-like particle vaccine through 5 years of follow-up. Br J Cancer 2006;95:1459-1466
21. World Health Organization. Expert Committee on Biological Standardization, Geneva 23-27 October 2006. Available at: http://www.who.int/biologicals/publications/trs/areas/vaccines/human_papillomavirus/en/index.html. Accessed August 30, 2007.


Źródło: Puls Medycyny

Podpis: prof. Sławomir Majewski ; (prezes PTPZ-HPV) ; prof. Marek Sikorski ; (v-ce prezes PTPZ-HPV);

Tematy
Puls Medycyny
Choroby zakaźne / Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Profilaktyki Zakażeń HPV dotyczące stosowania szczepionek przeciw HPV
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.