Odległe powikłania kardiologiczne terapii onkologicznej

lek. Sławomir Badurek
opublikowano: 23-11-2005, 00:00

Informacja o przebytym leczeniu onkologicznym ma istotne znaczenie w badaniu pacjenta z zaburzeniami z zakresu układu krążenia. Większość cytostatyków oraz napromienianie klatki piersiowej działa toksycznie na mięsień sercowy. Z powikłaniami kardiologicznymi należy się liczyć nawet po dwudziestu pięciu latach od zakończenia leczenia onkologicznego.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
Dr Bożena Grabowska, kardiolog z Kliniki Wad Nabytych Serca Instytutu Kardiologii w Warszawie wymienia dwie grupy chorych, którzy są szczególnie narażeni na powikłania kardiologiczne terapii onkologicznej: "Pierwsza obejmuje pacjentów poddanych terapii onkologicznej ze współistniejącymi wyjściowo problemami układu sercowo-naczyniowego, takimi jak choroba niedokrwienna serca, niewydolność krążenia - zarówno aktualna, jak i w wywiadzie (bez względu na przyczynę), kardiomiopatie i zaburzenia funkcji układu bodźcoprzewodzącego. Drugą grupę stanowią chorzy poddawani terapii łączonej, po chemio- i radioterapii albo po raz kolejny leczeni onkologicznie, zarówno chemioterapią, jak i radioterapią na obszar klatki piersiowej. Osiągane dawki kumulacyjne mogą przekroczyć wówczas wartości uznawane za bezpieczne dla mięśnia sercowego".

Kardiomiopatia po antracyklinach

Najsilniejsze działanie kardiotoksyczne wykazują antybiotyki antracyklinowe, takie jak np. daunorubicyna, doksorubicyna oraz idarubicyna. Niebezpieczne są też alkaloidy Vinca: winblastyna, winkrystyna, winorelbina i leki alkilujące: cisplatyna i ifosfamid. Wymienione leki stosuje się m.in. w leczeniu raka sutka, jajnika, jądra, płuca, a także chłoniaków i białaczek.
Kardiotoksyczność wspomnianych cytostatyków wynika z ich ingerencji w procesy molekularne kardiomiocytów oraz uszkodzenia komórek śródbłonka naczyń wieńcowych. "Objawia się to różnego stopnia pogorszeniem funkcji skurczowej mięśnia, wysiękiem osierdziowym, arytmią komorową, zaburzeniami bodźcotworzenia i przewodzenia, do bloku przedsionkowo-komorowego III stopnia włącznie. Jest to zespół objawów tworzący tzw. kardiomiopatię poantracyklinową, której częstość występowania szacuje się na około 30 proc. Uszkodzenie komórek śródbłonka przekłada się na niedokrwienie mięśnia sercowego - to działanie uboczne przede wszystkim alkaloidów Vinca" - wyjaśnia dr Bożena Grabowska.
Kardiomiopatia poantracyklinowa może wystąpić w formie ostrej, podostrej i przewlekłej. Ostry efekt kardiotoksyczny nie zależy od otrzymanej przez chorego dawki leku i może wystąpić już w pierwszych dniach leczenia. Wykładnikami klinicznymi tej formy kardiomiopatii poantracyklinowej są: napadowa arytmia, wysięk osierdziowy, pogorszenie funkcji lewej komory i epizodycznie nagły zgon sercowy. Postać podostra występuje najczęściej około trzeciego miesiąca po leczeniu. Jej wystąpienie sygnalizuje zmęczenie, tachykardia, duszność wysiłkowa, spadek rzutu serca oraz obukomorowa niewydolność serca. Dr Bożena Grabowska zwraca uwagę, że "postać późna kardiomiopatii poantracyklinowej może ujawnić się między 6 a 25 rokiem po zakończeniu chemioterapii. Postać ta obejmuje niewydolność krążenia w przebiegu zaburzeń funkcji skurczowej mięśnia sercowego i groźną komorową arytmię, do migotania komór włącznie. Są doniesienia o nagłym zgonie sercowym u młodych pacjentów z późną postacią kardiomiopatii poantracyklinowej w okresie do 15 lat po zakończeniu leczenia cytostatycznego".

Zmiany w tętnicach wieńcowych
Ostre zespoły wieńcowe w przebiegu leczonej choroby rozrostowej mogą być spowodowane zarówno samą chorobą nowotworową, jak i leczeniem onkologicznym. Charakterystyczne dla procesu nowotworowego pogotowie prokoagulacyjne, nasilone zwłaszcza przy zajęciu układu chłonnego, może objawiać się zarówno zatorowością naczyń wieńcowych, jak i zakrzepicą miejscową, nawet bez wyjściowego uszkodzenia naczyń. Wśród cytostatyków największe ryzyko uszkodzenia mięśnia sercowego wiąże się z winkrystyną i doksorubicyną. Przyczyn zwężenia tętnic wieńcowych upatruje się w uszkodzeniu śródbłonka, zaburzeniach krzepnięcia oraz zapaleniu naczyń.
Stymulujący wpływ na rozwój choroby wieńcowej ma również napromienianie klatki piersiowej. Czynnikiem sprawczym jest najprawdopodobniej uszkodzenie śródbłonka w wyniku ingerencji promieniowania w mechanizmy apoptozy. W opinii dr B. Grabowskiej: "typowa dla tej postaci choroby wieńcowej jest obecność zmian w proksymalnych odcinkach dużych naczyń wieńcowych, głównie prawej tętnicy wieńcowej, w pniu lewej tętnicy wieńcowej i gałęzi przedniej zstępującej. Taka lokalizacja zmian jest związana z większą ekspozycją wymienionych naczyń na napromienianie przy radioterapii obszaru śródpiersia".
Oprócz choroby niedokrwiennej, do powikłań kardiologicznych po radioterapii należą: zaburzenia rytmu i przewodzenia, wysięk osierdziowy, ostre zapalenie osierdzia w trakcie radioterapii lub opóźnione ostre zapalenie osierdzia, zaciskające zapalenie osierdzia, uszkodzenie miokardium i rzadko występujące wady zastawkowe.
Leczenie powikłań kardiologicznych terapii onkologicznej nie różni się istotnie od standardowego. "Podstawowa forma prewencji to zarówno wyjściowa, jak i prowadzona w trakcie leczenia onkologicznego ocena stanu kardiologicznego pacjenta i zastosowanie - przy zachowaniu skuteczności - modelu terapii o zminimalizowanym potencjale kardiotoksyczności. Ale nie mniej ważne jest zgodne ze standardami leczenie istniejących już patologii układu krążenia, tj. leczenie nadciśnienia tętniczego, prewencja pierwotna i wtórna choroby wieńcowej, leczenie niewydolności krążenia. Zasadne jest stosowanie w trakcie terapii preparatów o działaniu kardioprotekcyjnym, takich jak np. Cardioxan" - mówi dr Bożena Grabowska.

Groźne dla serca

Leki cytostatyczne o działaniu kardiotoksycznym
Leki antracyklinowe: daunorubicyna (Cerubidine), doksorubicyna (Adriblastyna, Doxolem, Rastocin), idarubicyna (Zavedos), epirubicyna (Bioepicyna, Farmorubicin), miotrankson (Itotrankson), pirarubicyna (Pinorubin).
Analogi antracyklin: 4'epi-doksorubicyna, aclarubicyna, demetoksydaunorubicyna, alkaloidy Vinca: winblastyna (Vinblastin), winkrystyna (Vincristin), winorelbina (Navelbine).
Leki alkilujące: cisplatyna (Blastolem, Cisplatin, Platamine, Platidiam, Platinex), cyklofosfamid (Endoxan), ifosfamid (Holoxan, Macdafen).
Pozostałe: amsakryna (AMSA), kwas retinowy, paklitaksel (Taxol), homoharringtoina, mitomycyna (Mitomycyn C), bleomycyna (Bleocin), fluorouracyl (5-fluorouracyl - Ebewe), interferon: alfa i alfa 1 (Intron A, Roferon A, Welferon), beta (Avonex, Betaferon, Rebif), gamma (Imukin).

Źrodło: Kardiologia Polska, 2004, 61: 296.


Źródło: Puls Medycyny

Podpis: lek. Sławomir Badurek

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.