Nowe doniesienia w psychiatrii weryfikują dotychczasowe poglądy

dr n. med. Maciej Kuligowski, konsultant wojewódzki w dziedzinie psychiatrii na Podkarpaciu
opublikowano: 28-11-2018, 09:30

XXIII Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Bieszczadzkie Dni Psychiatryczne „Pacjent trudny do terapii” zgromadziła w Arłamowie (4-6 października 2018 r.) 470 uczestników oraz prawie 40 wykładowców z Polski, Ukrainy i Francji. Podczas spotkania poruszano tematy: zaburzeń afektywnych, psychogeriatrii, psychiatrii dzieci i młodzieży, psychiatrii sądowej, problemy prawne w psychiatrii, uzależnień, seksuologii, psychoterapii i inne.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Konferencja, zapoczątkowana ponad 23 lata temu przez dr. Stanisława Rzeczyckiego z Rzeszowa, na stałe wpisała się w kalendarz corocznych wydarzeń psychiatrycznych. Obecnie jest jedną z trzech największych konferencji psychiatrycznych w kraju.

Od rangi lokalnej do międzynarodowej

Początkowo były to lokalne spotkania psychiatrów z Podkarpacia, odbywające się w Polańczyku, Bystrem k. Baligrodu, w Jaworze. Ostatnie 5 edycji (ponad 2500 uczestników) gościło w Arłamowie. Zmieniła się formuła wydarzenia z lokalnego na międzynarodowe. Stałymi uczestnikami są lekarze z Kliniki Psychiatrii we Lwowie z prof. Aleksandrem Filzem na czele, a w tym roku była też dr Aleksandra Madejska-Soltani z Francji.

Dzięki obecności szefów klinik i czołowych wykładowców z całego kraju uczestnicy mogli zapoznać się z najnowszymi doniesieniami naukowymi oraz dyskutować na tematy medyczne, prawne, organizacyjne oraz o przyszłości psychiatrii.

ChAD — obraz kliniczny...

Wykład prof. dr. hab. n. med. Andrzeja Czernikiewicza dotyczył wczesnej diagnozy i terapii choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD). Współczesne badania wykazują, że nadal głównym czynnikiem ryzyka zachorowania jest obciążenie rodzinne tą chorobą (czynnik niemodyfkowalny).

Wczesne objawy kliniczne prodromu ChAD obejmują: subiektywne zaburzenia snu, objawy lęku i depresji, podprogowe objawy hipomaniakalne, deficyty poznawcze, ale i zaskakujące poprawy funkcjonowania poznawczego. Kolejnym wyzwaniem jest wczesna diagnoza konwersji z depresji w manię/hipomanię. Główne wskaźniki takiej konwersji to: rodzinna historia ChAD, wczesne zachorowanie na depresję, atypowe cechy depresji, spowolnienie psychomotoryczne. Obiektywnych danych dostarczają też: badania w zakresie neurobrazowania, stężenie kortyzolu, ocena aktywności (mobilność, rozmowy telefoniczne, korzystanie z Internetu).

Próby interwencji terapeutycznej w grupie pacjentów z prodromem ChAD obejmują psychoterapię (np. interpersonalną, IPT), psychoedukację, ale także stosowanie NLPZ czy kwasów omega-3. Obecnie rozwinięte są również metody farmakogenetyki, pozwalające na ocenę odpowiedzi na normotymiki, np. na sole litu.

… i obraz filmowy

Na szczególne ujęcie omawianej choroby zwrócił uwagę prof. Czernikiewicz w wykładzie „Nie tylko „Twój Vincent” — filmowe oblicza ChAD-u”. O związkach między filmem a psychiatrią mówi cytowana często wypowiedź Glena i Krin Gabbardów: „Sztuka filmowa i współczesna psychiatria były razem od chwili swoich narodzin, rosły obok siebie, aby pod koniec XX wieku osiągnąć dojrzałość. Ich związek był przez wiele lat bardzo ścisły, ale czasami wrogi… Jeśli nie byłoby psychiatrii, nie byłoby kina, albo trzeba by ją wymyślić”.

Zjawiskiem ostatniej dekady jest coraz większa liczba filmów fabularnych dotyczących zaburzenia dwubiegunowego. To już nie tylko „Mr Jones”, ale także oskarowy „Poradnik pozytywnego myślenia” czy „Człowiek z bieguna” albo niezauważony komediodramat „Zwariować ze szczęścia”. Obrazy te nie tylko prezentują zaburzenie bipolarne, ale przede wszystkim problemy rodzin osób z tą psychozą. Ważnym artystycznie wkładem do tematu jest polski film animowany dotyczący ostatniego okresu życia Vincenta van Gogha „Twój Vincent”.

W sesji filmowej pokazano pełnometrażowy francuski dokument „12 dni” (12 jours, 2017). We Francji kilka lat temu wprowadzono nowe przepisy dotyczące psychiatrycznej hospitalizacji wbrew woli. Film jest zapisem posiedzeń sądowych, w których sędzia, pacjent i jego prawnik weryfikują zasadność przyjęcia do szpitala. Po pokazie odbyła się ożywiona dyskusja psychiatrów.

Kwestia statusu psychiatrii jako niezależnej nauki

Prof. Aleksander Filz rozważał „Główne problemy filozoficzne psychiatrii”. Współczesna psychiatria stopniowo „rozpływa się” w innych, bardziej podstawowych naukach: biologii ewolucyjnej, genetyce. Czy istnieją jakieś argumenty, które mogłyby usprawiedliwić funkcjonowanie psychiatrii jako nauki niezależnej i samowystarczalnej?

Historia wskazuje na to, że wszystkie nauki podstawowe wyłoniły się z filozofii. A dokładniej — z podstawowych pytań, które filozofia stawiała przed człowiekiem: co wie o naturze (fizyka), o życiu (biologia), o duszy (psychologia), o życiu człowieka (medycyna) itd. Wygląda na to, że psychiatria takim własnym i specyficznym pytaniem w filozoficznym poznaniu nie dysponuje.

Dylematy lekarza w związku z testamentem życia

Dr hab. n. med. Janusz Heitzman, prof. i dyrektor Instytutu Psychiatrii i Neurologii, przedstawił temat: „Prawo decydowania o własnym życiu i leczeniu „pro futuro” a zdolność do świadomego i swobodnego wyrażania woli”. Polskie prawo stanowi, że pacjent nie ma obowiązku poddania się zabiegom medycznym, a lekarz nie może leczyć chorego wbrew jego woli.

Tzw. testament życia, traktowany również jako oświadczenie „pro futuro”, obejmuje sytuacje decydowania o swoim życiu i leczeniu przez pacjenta, który jest poddawany uporczywej terapii lub znajduje się w stanie terminalnym, zanim utracił zdolność do świadomego wyrażenia woli.

Dużo wątpliwości budzi skuteczność złożonego w sposób świadomy i swobodny oświadczenia woli w sytuacji, gdy pacjent z powodu postępu choroby nie może już go zmienić. Oświadczenie „pro futuro” ma charakter prawnie ważnego przyzwolenia na nieprzedłużanie umierania i jest prawem sprzeciwu wobec uporczywej terapii. Niezwykle złożony prawnie i etycznie jest problem realizowania przez lekarza decyzji pacjenta. Odpowiedzi wymaga dylemat: czy zaniechanie przedłużana życia, jako spełnienie woli pacjenta, nie będzie formą biernej eutanazji?

Środki psychoaktywne nasilają zachowania psychotyczne

Dr Janusz Heitzman w kolejnym wystapieniu dowodził „Dlaczego alkohol, narkotyki i dopalacze mogą prowadzić do zbrodni”. Wiele badań potwierdza szczególną zależność pomiędzy stosowaniem substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol i narkotyki, a indukowaniem zachowań agresywnych. Mimo że nadużywanie substancji koreluje z predyspozycjami genetycznymi, istniejącymi zaburzeniami psychicznymi, płcią, niekorzystnymi uwarunkowaniami środowiskowymi, to uszkodzenie funkcji korowych mózgu, spowodowane alkoholem czy narkotykami, będzie ograniczało wpływ modulujących właściwości kory na pobudzenie motoryczne, impulsywność i agresywność.

Zaobserwowano, że narkotyki (marihuana, kokaina), a ostatnio zrównane z nimi prawnie tzw. dopalacze nasilają poziom psychotyzmu u nieletnich zabójców. Szczególne cechy psychotyzmu, takie jak: chłód uczuciowy, złośliwość, okrucieństwo wobec ludzi i zwierząt, agresywność, despotyzm, dziwaczność, brak empatii czy izolacja społeczna będą sprzyjać zbrodni. Nie można pominąć wpływu narkotyków na wybór takiego stylu życia, który jest blisko powiązany z przestępczością, pozwala na akceptacje dewiacyjnych i krótkoterminowych celów życiowych. Ponad 26 proc. sprawców zbrodni potwierdzało, że dokonali ich w stanie odurzenia alkoholem, marihuaną lub kokainą.
Wątki prawne poruszali także: mec. Wojciech Wojtal, dr n. med. Anna Mosiołek czy mec. Marcin Andrzejewicz. Gorącym tematem było RODO w psychiatrii.

Sztuka satysfakcji z życia w okresie starości

Prof. dr hab. n. med. Irena Krupka--Matuszczyk mówiła o zdrowiu psychicznym seniorów. Przez ostatnie ćwierć wieku odsetek osób starszych w społeczeństwie wzrósł o 7,5 proc. Niepokojące są doniesienia naukowe o rozpowszechnieniu depresji wśród seniorów, sięgającej nawet 60 proc. Powyżej 75. r.ż. notuje się najwyższe wskaźniki samobójstw wśród wszystkich grup wiekowych.

Na temat starości i starzenia się upowszechniło się w naszym społeczeństwie wiele mitów. Jeden z nich głosi, że długość życia i zdrowe starzenie zależą przede wszystkim od genów. Fakty są jednak takie, że wpływ genów jest wielokrotnie mniejszy (szacuje się go średnio na 25 proc.), aniżeli wpływ czynników związanych ze stylem życia (75 proc.). Do 10 najważniejszych czynników decydujących o długości życia i zdrowym starzeniu się należą: aktywność społeczna (integracja), bliskie relacje międzyludzkie, rzucenie palenia, brak innych nałogów, szczepienie się przeciwko grypie, rehabilitacja kardiologiczna, aktywność fizyczna, prawidłowa masa ciała (szczupła sylwetka), utrzymywanie prawidłowego ciśnienia tętniczego, oddychanie czystym powietrzem.

Wśród wielu elementów warunkujących satysfakcję z życia w okresie starości wymienia się również optymizm życiowy oraz rodzinę. Seniorzy w rodzinie często pełnią rolę opiekunów i wychowawców dla własnych wnuków. Przekazują im przekonania światopoglądowe, system wartości oraz normy etyczne kształtujące rozwój osobowości. Korzyści wynikające z relacji międzypokoleniowych są wyraźnie zauważane i długofalowe.

Propozycje zmian w opiece nad dziećmi i młodzieżą

Projekt takich zmian przedstawiła prof. dr hab. n. med. Małgorzata Janas-Kozik. Podstawą powinna być ustawa o koordynacji usług realizowanych na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży z zaburzeniami i problemami w okresie od perinatalnego do pełnoletności/zakończenia etapu edukacji. 

W propozycjach zmian uwzględniono poziomy funkcjonowania takiej opieki. Poziom bazowy ma obejmować: poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne, specjalistów ze szkół/nauczycieli i terapeutów środowiskowych. Poziom pierwszy to: poradnie psychologiczno-psychoterapeutyczne, psychoterapeuci kliniczni dzieci i młodzieży, terapeuci środowiskowi działający w trybie ambulatoryjnym. Na poziom drugi składają się: środowiskowe centrum zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży, psychiatrzy dzieci i młodzieży oraz psycholodzy kliniczni pracujący w trybie oddziału dziennego.
Na poziomie trzecim powinny funkcjonować: specjalistyczne centrum zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży, psychiatrzy dzieci i młodzieży konsultujący w ramach izby przyjęć, oddziału psychiatrycznego całodobowego dla dzieci i młodzieży, realizujący przyjęcia w trybie planowym i w stanie zagrożenia życia. Nadrzędną rolę w tak skonstruowanym systemie pełni poziom trzeci.

Seksualność osób LGBT

W tematykę życia seksualnego osób homo-, biseksualnych oraz trans-płciowych wprowadził słuchaczy dr n. med. Bartosz Grabski. Zagadnienia te w piśmiennictwie światowym cieszą się coraz większym zainteresowaniem, natomiast nie są dość znane polskim klinicystom i badaczom. Podjęte były wątki szczególnego kontekstu społeczno-kulturowego dotyczącego osób LGBT i ich funkcjonowania seksualnego. Odbyła się też dyskusja o mitach i anachronicznych już zapatrywaniach na temat życia seksualnego tych osób.

Zawsze ważna farmakoterapia

Podczas XXIII Bieszczadzkich Dni Psychiatrycznych nie zabrakło doniesień na temat farmakoterapii. O pregabalinie jako nowym rozwiązaniu biologicznej terapii w zespole lęku uogólnionego (GAD) mówił prof. Andrzej Czernikiewicz. To substancja, która poprzez wpływ na układ glutaminianergiczny może być stosowana jako środek długoterminowy anksjolityczny, bez ryzyka uzależnienia. Jak wynika z badań z ostatniej dekady, zaletą pregabaliny jest szybka odpowiedź terapeutyczna, zbliżona do reakcji na benzodiazepiny.

Z kolei prof. Janusz Heitzman przedstawił nadzieje związane z palmitynianem paliperydonu (LAI), który skutecznie ogranicza nawroty psychozy. Jest lekiem bezpiecznym, stabilnie działającym, daje efekty już od pierwszego podania, korzystnie wpływa na funkcje poznawcze. Pacjenci kontynuujący terapię są znacząco rzadziej hospitalizowani, a ich wizyty u psychiatry mają charakter planowy. Lek podawany jest w iniekcjach co trzy miesiące. Dzięki umieszczeniu w połowie roku palmitynianu paliperydonu na liście leków refundowanych, jego dostępność dla pacjentów znacząco wzrosła.

Prof. dr hab. n. med. Dominika Dudek skupiła się na szerokim spektrum zastosowania klinicznego duloksetyny w praktyce psychiatrycznej. Temat kontynuowali dr n. med. Marlena Sokół-Szawłowska oraz dr hab. n. med. Adam Wichniak.

Wachlarz pozostałych tematów

W bogatym programie naukowym konferencji znalazło się wiele ciekawych wystąpień. Prof. dr hab. n. med. Janusz Perzyński dokonał dogłębnej analizy piśmiennictwa oraz wielu opinii sądowo-psychiatrycznych z ostatniego półwiecza dotyczących różnicowania manii i euforii oraz depresji i apatii.

Prof. Małgorzata Janas-Kozik przedstawiła dylematy diagnostyczne i terapeutyczne związane z limbicznym zapaleniem mózgu (LE) oraz neuroboreliozą, które w swym obrazie klinicznym mogą zawierać stopniową degradację funkcji poznawczych, zaburzenia pamięci i dezorientację. Początek LE może dodatkowo przebiegać z zaburzeniami psychotycznymi. W związku z tym konieczne jest ich różnicowanie także z chorobami psychicznymi, m.in. schizofrenią.

Dr n. med. Jerzy Olas zanalizował subiektywną ocenę jakości życia chorych z rozpoznaniem schizofrenii w zależności od formy pomocy i opieki: przebywających w Domu Pomocy Społecznej, Środowiskowym Domu Pomocy (ŚDP) oraz leczonych w warunkach ambulatoryjnych. Najniżej ocenili poziom jakości życia pacjenci leczeni w warunkach ambulatoryjnych, natomiast najwyżej chorzy przebywający w ŚDP.
Profesorowie Przemysław Bieńkowski i Jerzy Samochowiec próbowali znaleźć odpowiedź na pytanie: „Pobudzenie, agresja, lęk i depresja — współwystępowanie czy współchorobowość?”. Z kolei o roli hipnozy mówiła dr Aleksandra Madejska-Soltani, która przedstawiła też nowatorskie rozwiązania zastosowane na awangardowym oddziale psychiatrycznym we Francji. Natomiast o uzależnionych lekarzach dyskutowali dr hab. n. med. Bogusław Habrat (zagadnienia etyczne, prawne, rozwiązania systemowe) i dr n. med. Andrzej Silczuk (epidemiologia, uwarunkowania środowiskowe).

Kto organizował, kto patronował

Organizatorami konferencji byli: NZOZ Podkarpackie Centrum Zdrowia Psychicznego z Przemyśla, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne Oddział Podkarpacki oraz konsultant wojewódzki w dziedzinie psychiatrii na Podkarpaciu dr n. med. Maciej Kuligowski. Przewodniczącym komitetu naukowego był prof. Andrzej Czernikiewicz.
Patronat honorowy nad wydarzeniem objęli: wojewoda podkarpacki, wojewoda świętokrzyski, prezydent miasta Przemyśla oraz konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii. Patronat medialny: „Puls Medycyny”, „Psychiatra”, „Psychiatria” oraz „Edukacja Medyczna”.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: dr n. med. Maciej Kuligowski, konsultant wojewódzki w dziedzinie psychiatrii na Podkarpaciu

Najważniejsze dzisiaj
Puls Medycyny
Psychologia i psychiatria / Nowe doniesienia w psychiatrii weryfikują dotychczasowe poglądy
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.