Neurologiczny rozwój dziecka w pierwszym roku życia

dr n. med. Jolanta Strzelecka, specjalista neurologii dziecięcej, ordynator Pododdziału Neurologicznego Szpitala Dziecięcego im. prof. Jana Bogdanowicza w Warszawie
opublikowano: 29-05-2013, 13:45
aktualizacja: 02-10-2018, 17:45

Rozwój somatyczny dziecka rozpoczyna się w momencie zapłodnienia, czyli przekazania materiału genetycznego, pochodzącego w połowie od matki, a w połowie od ojca, co stanowi klucz do pełnego rozwoju nowo powstającego życia. Przebieg rozwoju fizycznego dziecka charakteryzuje duża zmienność osobnicza.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Wpływ na to mają czynniki: genetyczne, paragenetyczne i środowiskowe. Te przekazane w postaci genów determinują płeć, tor rozwoju dziecka, a więc rytm, tempo wzrastania i dojrzewania. Czynniki paragenetyczne to m.in. stan zdrowia i wiek matki, właściwości metaboliczne jej organizmu, liczba poprzednich ciąż. Czynniki pochodzenia środowiskowego (m.in.żywienie, warunki środowiskowo-bytowe, klimat, aktywność ruchowa) wpływają na stopień realizacji potencjału genetycznego.

Pierwsze 4 tygodnie życia to okres noworodkowy. Okres niemowlęcy to pierwszy rok życia dziecka, począwszy od ukończenia pierwszego miesiąca życia. Podstawowym warunkiem prawidłowego rozwoju psychomotorycznego jest odpowiednia budowa ośrodkowego układu nerwowego.
Zobacz więcej

Pierwsze 4 tygodnie życia to okres noworodkowy. Okres niemowlęcy to pierwszy rok życia dziecka, począwszy od ukończenia pierwszego miesiąca życia. Podstawowym warunkiem prawidłowego rozwoju psychomotorycznego jest odpowiednia budowa ośrodkowego układu nerwowego. iStock

Rozwój dziecka w okresie noworodkowym i niemowlęcym

Pierwsze 4 tygodnie życia to okres noworodkowy. Okres niemowlęcy to pierwszy rok życia dziecka, począwszy od ukończenia pierwszego miesiąca życia. Podstawowym warunkiem prawidłowego rozwoju psychomotorycznego jest odpowiednia budowa ośrodkowego układu nerwowego. U niemowląt układ nerwowy jest jeszcze niedojrzały, a co za tym idzie wrażliwy na wszelkie niekorzystne zmiany wewnętrzne i zewnętrzne. Funkcjonowanie układu nerwowego jest ściśle związane z czynnością innych narządów wewnętrznych, więc zaburzenie każdego z nich wywołuje u niemowlęcia zakłócenia czynności układu nerwowego, co może niekorzystnie wpłynąć na rozwój psychoruchowy.

Charakterystyczną cechą okresu niemowlęcego są ścisłe relacje pomiędzy rozwojem procesów poznawczych, mowy, uczuć, nawet kontaktów społecznych a rozwojem funkcji ruchowych u dziecka. Dlatego wszystkie przeobrażenia w tym okresie nazywane są rozwojem psychoruchowym. W późniejszym okresie rozdzielamy rozwój ruchowy od rozwoju umysłowego.

Szczególnie ważne w rozwoju niemowlęcia są tzw. kamienie milowe, jak utrzymanie głowy w pozycji antygrawitacyjnej, chwytanie przedmiotów, zdolność do obracania się wokół własnej osi, siedzenie, zdobywanie pozycji czworonożnej i dwunożnej.

Jak wygląda pierwszy miesiąc życia noworodka

W pierwszym miesiącu życia dziecko wykonuje jedynie niezamierzone, nieskoordynowane, spontaniczne ruchy kończynami. W spoczynku kończyny ustawione są w pozycji zgięciowej, dłonie zaciśnięte w piąstki. W tym czasie najwyraźniej zaznaczona jest asymetria.

Podczas zabiegów pielęgnacyjnych może wystąpić okresowe drżenie kończyn lub brody, co wynika z niedojrzałości układu nerwowego i ustępuje, gdy chwycimy i przytrzymamy przez chwilę drżącą kończynę. Objawy te występują w ciągu pierwszych miesięcy, utrzymują się nawet do 6. miesiąca.

Bardzo intensywnie wyrażony jest odruch Moro, który wyzwala się początkowo przy każdym nagłym dźwięku w postaci odwiedzenia i częściowego wyprostu kończyn (faza I), a potem zgięcia i przywiedzenia (faza II).

Rozwój dziecka w drugim i trzecim miesiącu życia

Dziecko przestało być noworodkiem. Zaczął się okres niemowlęcy, który będzie trwał do końca pierwszego roku życia.

W tym czasie pojawiają się pierwsze reakcje emocjonalne – dziecko początkowo zaczyna zauważać przedmioty i osoby, wodzi za nimi wzrokiem, pojawia się pierwszy uśmiech się do ludzi zwracających się do niego w polu jego widzenia. Zaczyna się też gruchanie, dziecko wymawia pojedyncze samogłoski, głównie dźwięki gardłowe (k, g) i samogłoski przednie (i, u); gruchanie nasila się w stanach zadowolenia i nasycenia. Utrzymuje przez moment przedmiot włożony do ręki (grzechotkę potrąca ruchem niekierowanym), potrąca zawieszone zabawki. W pozycji na plecach zaczyna trzymać głowę prosto, na brzuchu zaś unosi głowę i utrzymuje ją przez pewien czas, opierając się na przedramionach.

Istotnym punktem w rozwoju w tym czasie jest sprowadzanie rączek do linii środkowej i wkładanie ich do buzi. To wyraz pierwszych funkcji poznawczych, a jednocześnie wstępna faza do rozwoju samodzielnego spożywania posiłków – za kilka miesięcy po włożeniu chrupka do rączki dziecko bezbłędnie trafi nim do buzi. W tym okresie dziecko zaczyna coraz bardziej się ślinić – to jeszcze nie jest zapowiedź wychodzących zębów, tylko zaczynają się uaktywniać enzymy trawienne i ślinianki. To początek przygotowań do rozszerzenia diety za kilka miesięcy.

Rozwój dziecka w II kwartale życia (czwarty-szósty miesiąc)

Początkowo dziecko leży tylko na plecach, następnie zaczyna zauważać swoje nóżki, chwyta kolanka, potem stopy, które wkłada do buzi. Zaczyna obroty, robiąc tzw. kołyskę – trzyma nogi rączkami i obraca się na boki. Na początku bardzo często jest to jeden bok, potem odkrywa, że jest jeszcze drugi. Po wielu dniach ćwiczeń tej umiejętności zwieńczeniem jest obrót na brzuch. Na brzuchu ćwiczy podpór, co przejawia się coraz bardziej wyprostowanymi ramionami. Lokalizuje źródło dźwięku – zwraca głowę kierunku osoby, która je woła. Śmieje się głośno, gaworzy, gdy się do niego przemawia. Rozpoznaje butelkę, reaguje wyraźnym ożywieniem na jej widok.

Po zabawki sięga oburącz, niepewnie je obmacuje i ogląda. Włożoną do ręki zabawkę prowadzi do ust. Później zaczyna bawić się zabawkami, przekłada je z rączki do rączki, postukuje. Potrafi okazać, czy przedmiot podoba mu się, czy nie. Zaczyna zauważać zabawki z boku, przemieszczać się do nich na boki. Jest to pierwsza faza pełzania – okrężna.

W szóstym miesiącu życia dziecko obraca się z brzucha na plecy. Nabycie tej umiejętności pomoże mu w opanowaniu umiejętności siadania. W pozycji na plecach zapiera się stopami i robi „mostek”. Pozwala mu to na przemieszczanie się.

Skupia uwagę na kolorowych przedmiotach, wyróżnia kolor czerwony. Bardzo lubi przyglądać się swemu odbiciu w lustrze. Dalszy rozwój emocji – na najbliższą rodzinę reaguje gaworzeniem i uśmiechem, zaczepia, dąży do kontaktu społecznego. W stosunku do obcych staje się lękliwe i nieufne.

Rozwój dziecka w III kwartale życia (siódmy-dziewiąty miesiąc)

W tym czasie dziecko pokonuje kolejne rozwojowe kamienie milowe – zaczyna przechodzić z pozycji horyzontalnej do pozycji pionowej. Początkowo pełza głównie za pomocą rąk – najczęściej do tyłu, następnie do przodu, żeby przejść potem do raczkowania (początkowo również do tyłu). Ta metoda pozwala na opanowanie samodzielnego siadania, a następnie wstawania z pozycji tzw. niedźwiadka. Inny rodzaj siadania to z pozycji bocznej, podpierając się łokciem – mięśnie brzucha muszą już być dość silne. Jest to okres, kiedy dziecko zaczyna się pionizować. Przy gwałtownym wychyleniu do przodu pojawia się reakcja obronna, czyli wyrzut rąk, co pozwala na amortyzowanie upadków, które w tym okresie są bardzo częste.

Coraz bardziej lubi się bawić. Chwyta zabawki pewnie, wyrzuca je i obserwuje, jak spadają. Wkłada zabawki do koszyka i wyjmuje, z zaciekawieniem ogląda książeczki i obrazki. Pojawia się chwyt pensetowy, czyli chwytanie kciukiem i palcem wskazującym. Zaczyna się aktywne współdziałanie w zabawach typu „a ku-ku”, „kosi-kosi”, zaczyna robić „pa pa”.

Reaguje na zakazy „nie wolno”, ale czasami próbuje je ignorować – jest to moment, w którym można zacząć wprowadzać pierwsze metody wychowawcze, gdyż dziecko łatwo się do nich dostosuje. Nadal okazuje ogromną nieufność wobec obcych, najlepiej czuje się przy mamie. Przywołuje głosem dorosłych, aktywnie gaworzy (ma-ma-ma, ba-ba-ba).

Rozwój dziecka w IV kwartale życia dziecka (dziesiąty-dwunasty miesiąc)

Następuje intensywny rozwój pionizacji. Dziecko wstaje z pozycji na brzuszku, stoi samodzielnie, sprawnie siada z pozycji stojącej przy poręczy. Próbuje chodzić przy sprzętach krokiem dostawnym. Kolejny rozwój tej umiejętności to chód z pomocą dorosłego, który trzyma dziecko za dwie ręce, następnie za jedną rękę – pierwsze samodzielne kroki stawia w 12.-13. miesiącu życia.

Zabawy są coraz bardziej skomplikowane – bawi się w chowanego, chowa się pod pieluszką, którą z wybuchem radości ściąga z głowy, odnajduje schowany przedmiot. Na prośbę dorosłego podaje zabawkę, nie wypuszczając jej z rąk. Podnosi zabawki, przykucając lub schylając się, trzyma się w tym czasie jedną ręką poręczy. Wkłada, wyjmuje, wysypuje drobne przedmioty, otwiera pudełka. Dopasowuje części zabawek do siebie, buduje wieżę z klocków, przyciąga lub popycha zabawki.

Dziecko zaczyna odróżniać pochwałę od nagany, pochwały są dla niego bardzo ważne. Rozumie i wykonuje polecenia poparte gestem oraz proste zakazy. Pije z kubeczka, przytrzymując go. Współdziała przy ubieraniu. W tym czasie można wprowadzać trening czystości – wysadzane w porę zaczyna załatwiać potrzeby fizjologiczne do nocniczka. Postępuje dalszy rozwój mowy – dziecko wymawia już kilka słów ze zrozumieniem.

Na tym kończy się okres niemowlęcy. Zaczyna się okres wczesnego dzieciństwa, czyli drugi rok życia – udoskonalanie dotychczasowych i nabywanie nowych umiejętności.

Zdaniem neurologa: Znaczenie DHA dla prawidłowego rozwoju ośrodkowego układu nerwowego

Kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6, zwłaszcza kwas dokozaheksaenowy (DHA), odgrywają zasadniczą rolę w rozwoju mózgu i siatkówki. Uważa się, że spożywanie DHA przez kobiety w drugiej połowie ciąży oraz podawanie go dziecku w okresie niemowlęcym wpływa pozytywnie na jego funkcje neuropoznawcze i neuromotoryczne.

Dostarczanie tych kwasów jest ważne, gdyż organizm nie potrafi ich samodzielnie wytwarzać. DHA ma wpływ na prawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego – uczestniczy w budowie neurotransmiterów. Badania oceniające wpływ suplementacji w okresie prenatalnym i po urodzeniu wykazują długotrwałe pozytywne wyniki testów rozwoju intelektualnego, poprawę koncentracji uwagi i zapamiętywania. U dzieci obserwuje się zmniejszenie nadpobudliwości, występuje naturalna ochrona przed alergią i astmą. DHA stosowany w czasie ciąży zmniejsza też ryzyko przedwczesnego porodu.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: dr n. med. Jolanta Strzelecka, specjalista neurologii dziecięcej, ordynator Pododdziału Neurologicznego Szpitala Dziecięcego im. prof. Jana Bogdanowicza w Warszawie

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.