Narasta problem nadwagi i otyłości u nastolatków

Iwona Janczarek
opublikowano: 26-04-2017, 00:00

Z danych Instytutu Żywności i Żywienia wynika, że 23 proc. polskich dzieci i nastolatków jest otyłych lub ma nadwagę. W grupie nastolatków w wieku dojrzewania nadwaga lub otyłość występuje u 15-30 proc. Warto zauważyć, że otyłość w wieku 15-17 lat wiąże się z 17,5 razy większym ryzykiem jej wystąpienia w wieku dorosłym. Tak więc większość otyłych nastolatków stanie się otyłymi dorosłymi.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Powstanie otyłości uwarunkowane jest zaburzoną równowagą pomiędzy podażą energii a jej wydatkowaniem. Zazwyczaj proces jest długotrwały, a wpływ na niego ma wiele czynników, m.in. predyspozycja genetyczna (5 proc.), przebieg ciąży, sposób karmienia w okresie niemowlęcym, dieta i aktywność fizyczna dziecka w późniejszym okresie. 

Dlaczego dzieci tyją?

Ważnym czynnikiem ryzyka otyłości u dzieci jest otyłość u rodziców. Jeśli rodzice są otyli, ryzyko, że dziecko będzie również otyłe, wynosi 70 proc. Jeżeli oboje rodzice są szczupli, ryzyko otyłości u ich potomka wynosi jedynie 10 proc. 

Jest prawdopodobne, że otyłość występująca w rodzinach przynajmniej częściowo jest związana z niewłaściwą dietą. Składają się na nią wysokokaloryczne przekąski, słodzone napoje, soki owocowe, pokarmy bogate w tłuszcze i proste węglowodany. Porcje posiłków są zwykle zbyt kaloryczne i obfite. 

Wzrosło spożycie tłuszczów, sera, takich produktów, jak pizze, hamburgery, hot dogi, kebaby, słodzone napoje gazowane. W diecie około 15 proc. dzieci znajduje się więcej niż 40 proc. tłuszczów. Spożycie warzyw i owoców jest znacznie poniżej zaleceń. Bardziej dostępne stały się półprodukty, z których łatwo i szybko można przygotować posiłek, ale zawierają one dużą ilość niekorzystnych nasyconych tłuszczów i soli. 

Wiele dzieci nie jada śniadań, za to wieczorem dostarcza organizmowi dużą porcję kalorii (i często niewiele składników odżywczych). Nadmiar „wieczornych” kalorii jest odkładany w tkance tłuszczowej i prowadzi do rozwoju otyłości.

Do powstawania nadwagi i otyłości u dzieci przyczynia się również ich znacznie mniejsza niż kiedyś aktywność fizyczna. Z obserwacji wynika, że średnia zużycia energii we wszystkich grupach wiekowych jest obecnie mniejsza niż kilkadziesiąt lat temu. Dzieci coraz więcej czasu spędzają w domu przed telewizorem lub komputerem, a krócej przebywają na dworze. Nie chodzą do szkoły lub na zajęcia dodatkowe czy do przyjaciół, a są tam wożone przez rodziców.

Otyłość w okresie dojrzewania to zwiększone ryzyko chorób i powikłań

Otyłość w okresie dorastania i dojrzewania wiąże się z częstszym występowaniem powikłań i schorzeń z nią związanych. Niektóre z nich jeszcze 20 lat wcześniej niemal nie występowały u dzieci. Chodzi o zwiększone ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego, nadciśnienia tętniczego, zaburzeń gospodarki lipidowej i węglowodanowej z insulinoopornością i cukrzycą typu 2 włącznie. U nastolatków z nadmierną masą ciała wyraźnie częściej występuje astma oskrzelowa, niealkoholowe stłuszczenie wątroby, zespół policystycznych jajników, bezdechy senne, nadciśnienie śródczaszkowe, zaburzenia kostno-mięśniowe wynikające z przeciążenia kości i mięśni szkieletowych. Nie bez znaczenia są zaburzenia emocjonalne spowodowane brakiem akceptacji przez samego siebie, rodzinę i rówieśników.

Z otyłością u nastolatków wiąże się podwyższone ryzyko wystąpienia w wieku dorosłym takich chorób, jak: rak piersi, okrężnicy i nerki, zawał serca lub udar mózgu oraz kamica pęcherzyka żółciowego.

U większości (65 proc.) otyłych nastolatków stwierdza się zespół metaboliczny, który ściśle wiąże się z rozwojem chorób układu sercowo-naczyniowego. U jego podłoża leży nadmierne nagromadzenie trzewnej tkanki tłuszczowej oraz insulinooporność. U 63 proc. otyłych dzieci stwierdza się otyłość brzuszną, będącą wskaźnikiem nadmiernego nagromadzenia trzewnej tkanki tłuszczowej. Podwyższone stężenie insuliny na czczo ma aż 58 proc. otyłych nastolatków.

W leczeniu otyłości u dzieci potrzebna pomoc wielu specjalistów, m.in. psychologa i dietetyka

Pediatrzy powinni zwrócić szczególną uwagę na dzieci z grup ryzyka:

  • z obciążającym wywiadem rodzinnym, obejmującym: otyłość, wczesne zawały serca, chorobę wieńcową, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki lipidowej, cukrzycę typu 2;
  • z rozpoczynającą się nadwagą (BMI 90-97 percentyli);
  • dzieci z chorobami zagrożonymi wystąpieniem wtórnej otyłości, czyli takie, które są leczone steroidami kory nadnerczy, lekami antypsychotycznymi, walproinianem, po urazach, guzach mózgu okolicy podwzgórza, z zespołem Downa, Pradera i Willego, Alstroema, Bardeta i Biedla, Carpentera, Cohena, Turnera.

W praktyce lekarz podstawowej opieki zdrowotnej czy pediatra stwierdzają zwykle nadwagę lub otyłość u dziecka i zalecają schudnięcie. Lekarz doświadczony w leczeniu otyłości w wieku rozwojowym koordynuje działania zespołu specjalistów zajmujących się leczeniem otyłości u dziecka. Zespół ten powinien składać się z lekarza, psychologa, dietetyka lub edukatora oraz rehabilitanta. Do zadań lekarza należy zidentyfikowanie zagrożeń związanych z obciążeniem rodzinnym i zaistniałych już powikłań. Proponuje on także odpowiednią farmakoterapię oraz kieruje do dietetyka i psychologa. W późniejszym okresie terapii lekarz powinien również ocenić skuteczność leczenia i zaproponować ewentualne modyfikacje.

„Osobą, która ma największy wpływ na leczenie otyłości jest niewątpliwie doświadczony dietetyk — mówi dr inż. Agnieszka Leciejewska, dietetyczka, specjalista ds. żywienia. — Pediatra najczęściej daje ogólne zalecenia, by np. ograniczyć słodycze i słone przekąski. W takim wypadku rodzic jest pozostawiony tak naprawdę sam sobie i nie wie, co robić. Większość pediatrów, głównie z powodu braku czasu (na wizytę ma jedynie 10-15 minut) nie przeprowadza szczegółowego wywiadu dietetycznego. A to mogłoby pomóc w ustaleniu przyczyny nadwagi: czy jest ona związana z niewłaściwymi nawykami żywieniowymi, brakiem ruchu, czy też wynika ze stanu zdrowia, np. insulinooporności”.

Według dr Leciejewskiej, dietetyk ma wszelkie kompetencje, by na podstawie wywiadu skierować pacjenta na badania krwi czy stężenia hormonów. Ustala również odpowiedni schemat posiłków, podpowiada, które produkty można jeść każdego dnia, które od czasu do czasu, a których lepiej unikać. Układa jadłospis uwzględniający wszystkie niezbędne składniki pokarmowe potrzebne do wzrostu i rozwoju dziecka, a jednocześnie te, które umożliwią przyspieszenie metabolizmu, ułatwią spalanie tłuszczów i zrzucenie wagi. Dietetyk podpowiada też, jakie zamienniki stosować, gdy dziecko nie toleruje lub nie lubi niektórych produktów.

„Otyłe nastolatki, a także ich rodziny bardzo często nie uzmysławiają sobie, ile kalorii spożywają. Nie zdają sobie sprawy z zawartości tłuszczów i węglowodanów w diecie oraz popełnianych błędów w strukturze posiłków — mówi dr Leciejewska. — Rolą dietetyka jest edukacja całej rodziny. To podstawa do wprowadzenia zmian w diecie nastolatka i jego bliskich. Spotkania z dietetykiem powinny być częste, a ich celem sprawdzenie, w jakim stopniu rodzina może realizować zaproponowany schemat żywienia oraz czy dziecko to akceptuje. Elastyczność oraz indywidualizacja schematów żywieniowych wydaje się tu kluczowa. Pediatra nie jest w stanie zapewnić tego swoim pacjentom”.

Skuteczna terapia otyłości nastolatków - racjonalna dieta i zmiana stylu życia

„Dzieci, u których zdiagnozowano otyłość prostą, zwłaszcza powikłaną lub z współistniejącymi czynnikami ryzyka rozwoju zespołu metabolicznego (np. insulinooporność), lub dzieci z otyłością wtórną powinny być pod opieką dietetyka specjalizującego się w leczeniu otyłości lub poradni metabolicznej, endokrynologicznej albo diabetologicznej” — zaznacza dr Leciejewska. Leczenie powinno być nastawione na uzyskanie trwałych zmian trybu życia i sposobu żywienia nie tylko nastolatka, ale także całej jego rodziny. Zalecenia dietetyczne są zależne od wieku dziecka i skali problemu otyłości. Postępowanie w tym wypadku musi być zawsze zindywidualizowane, aby wdrożone zalecenia zostały przez dziecko zaakceptowane i zastosowane. 

Wydaje się rozsądne stosowanie ogólnych zasad dietetycznych i diet zbilansowanych o obniżonej zawartości kalorii. Niewielkie ograniczenie liczby przyjmowanych kalorii i nauczenie całej rodziny zasad komponowania zdrowej diety mogą zapewnić sukces terapeutyczny.

Niezwykle ważnym elementem skutecznej terapii otyłości u nastolatków jest przeorganizowanie trybu życia młodego człowieka. Niezbędne jest zwiększenie wysiłku fizycznego, a ograniczenie czasu spędzanego przed telewizorem czy komputerem. 

Nawet najlepsza dieta, stosowana bez zmiany stylu życia, nie da takich efektów jak połączenie leczenia dietetycznego ze zwiększeniem aktywności fizycznej. Ograniczenie jedynie spożycia kalorii nie będzie skutkowało spadkiem masy ciała na dłużej, ponieważ organizm na zmniejszenie ilości dostarczanej energii zareaguje ograniczeniem jej zużycia. Z drugiej strony sam wysiłek fizyczny, bez ograniczenia spożycia kalorii, nie spowoduje redukcji masy ciała. Regularny wysiłek fizyczny, stosowany łącznie z dietą, powoduje systematyczny, stały spadek masy ciała, zmniejszenie masy trzewnej tkanki tłuszczowej i zwiększenie masy beztłuszczowej. Dodatkowo łączy się z poprawą profilu metabolicznego, zmniejszeniem isulinooporności, poprawą funkcji naczyń krwionośnych i spadkiem ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: Iwona Janczarek

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.