Możliwości istnienia powiązań endometriozy i nowotworów

prof. dr hab. n. med. Jan Kotarski
opublikowano: 22-01-2014, 10:00

Endometrioza jest chorobą występującą u 10-15 proc. kobiet w wieku rozrodczym. Średni wiek, w którym jest rozpoznawana, to 25-29 lat. Klasyczna definicja endometriozy oparta jest na badaniach morfologicznych i określa chorobę jako występowanie komórek gruczołowych i zrębu błony śluzowej macicy poza jej jamą.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Tkanka endometriozy wykazuje podobną hormonozależność i hormonowrażliwość jak prawidłowa błona śluzowa macicy. W prawidłowo przebiegającym cyklu płciowym zlokalizowana ektopowo błona śluzowa macicy jest stymulowana przez sterydy jajnikowe często przez wiele lat. Ektopowe endometrium oraz miesiączkowe debris oddziałują na mikrośrodowisko jamy otrzewnej, modyfikując lokalne działanie układu immunologicznego. Rodzi się bardzo ważne klinicznie pytanie, czy długo trwające funkcjonowanie endometrium poza jamą macicy może być uważane za stan sprzyjający nowotworzeniu?

Fot. iStock
Fot. iStock
None
None

Endometrioza i rak jajnika: podobieństwa i różnice w budowie i aktywności

Badania epidemiologiczne wskazują, że rak jajnika występuje u 0,7-5,0 proc. pacjentek z endometriozą zlokalizowaną w gonadzie. Endometrioza nie jest zaliczana do nowotworów złośliwych, jednakże jej złożona budowa (komponent nabłonkowy, zrębowy i naczyniowy) oraz zmiany materiału genetycznego (utrata hetrozygotyczności genów supresorowych) są zbliżone do obserwowanego w guzach złośliwych. Także odsetek komórek nieprawidłowych w endometrium ektopowym jest znacznie wyższy niż w prawidłowej błonie śluzowej macicy.

Banz i wsp., stosując technikę mikromacierzy, wykazali różnice w ekspresji genów w tkance raka endometroidalnego oraz raka endometroidalnego powstającego w ognisku endometriozy. Wnosić więc można, że pomimo podobnej budowy, nowotwory te różnią się aktywnością biologiczną.

Badania epidemiologiczne poświęcone tej problematyce poprzedzone były obserwacjami klinicznymi. Sampson w 1925 roku przedstawił histologiczne kryteria rozpoznania raka jajnika rozwijającego się w ognisku endometriozy (ang. endometriosisi associated ovarian cancer). Kryteria te obejmowały trzy cechy:

  • współistnienie tkanek endometriozy i guzów złośliwych w jajniku, 
  • występowanie zrębu wokół ognisk choroby, 
  • wykluczenie istnienia drugiego ogniska nowotworowego mogącego dawać przerzuty do jajnika.

Te precyzyjne kryteria stosowane były w badaniach raka jajnika przez prawie 70 lat. Heaps i wsp. (1990 r.), wykorzystując kryteria Sampsona do rozpoznawania nowotworów powstających w ognisku endometriozy, podzielili endometriozę na gonadalną oraz pozagonadalną i stwierdzili, że rak endometroidalny występował odpowiednio w 69 i 66 proc. przypadków. Drugim co do częstości występowania był rak jasnokomórkowy (13,5 proc.). Autorzy ci zaobserwowali różnicę w występowaniu mięsaka (endometrial stromal sarcoma i adenosarcoma) w ogniskach endometriozy jajnikowych (11,6 proc.) i pozajajnikowych (25 proc.).

Badania Hiroyuki Yokishava z Japonii wykazały obecność endometriozy w: 39 proc. przypadków raka jasnokomórkowego, w 21 proc. raka endometroidalnego i jedynie w 3 proc. raka surowiczego lub śluzowego. Występowanie rozrostów, rozrostów atypowych lub nowotworów złośliwych w ogniskach adenomyosis obserwowane było u ok. 50 proc. kobiet operowanych z powodu raka błony śluzowej macicy.

Wspólne cechy endometriozy z rakami jajnika

Opisy przypadków rozwoju nowotworów złośliwych w ogniskach wszczepiennej endometriozy dostarczyły dodatkowych argumentów zwolennikom hipotezy istnienia patogenetycznych powiązań endometriozy i raka jajnika. Znaleziono kilka podobnych elementów w patogenezie:

  • występowanie złogów hemosyderyny, hemu i żelaza,
  • przewlekła reakcja zapalna,
  • stres oksydacyjny.

Kumulacja żelaza w makrofagach, indukowanie stresu oksydacyjnego są czynnikami wpływającymi bezpośrednio lub pośrednio na powstawanie mutacji genomowych. Przeprowadzone badania na zwierzętach dowiodły, że komórki nabłonkowe kumulujące żelazo wykazują większe nasilenie proliferacji niż w warunkach prawidłowych.

Badania czynników ryzyka endometriozy oraz nowotworów jajnika wykazały wspólne cechy, jak wczesne wystąpienie miesiączki czy krótki (

Onkologia
Ekspercki newsletter z najważniejszymi informacjami dotyczącymi leczenia pacjentów onkologicznych
ZAPISZ MNIE
×
Onkologia
Wysyłany raz w miesiącu
Ekspercki newsletter z najważniejszymi informacjami dotyczącymi leczenia pacjentów onkologicznych
ZAPISZ MNIE
Administratorem Twoich danych jest Bonnier Healthcare Polska.

Endometrioza a zwiększone ryzyko innych nowotworów

Badania epidemiologiczne ostatniej dekady wykazały, że kobiety z endometriozą mają zwiększone ryzyko zachorowania także na inne niż rak jajnika nowotwory złośliwe, np. chłoniak nie-Hodgkina, rak jelita grubego, rak tarczycy czy czerniak.

Bardzo ciekawe badania przeprowadzono w Szwecji na podstawie danych National Swedish Cancer Register. Wśród 63 630 kobiet z rozpoznaną endometriozą, obserwowanych od 1958 do 2002 roku, u 4125 (6,5 proc.) rozwinął się nowotwór złośliwy, a 567 chorowało na więcej niż jeden guz złośliwy. Średni wiek rozpoznania endometriozy wynosił 39,5 roku, zaś rozpoznania nowotworu 55,9 lat. Czas obserwacji od rozpoznania endometriozy do pojawienia się nowotworu wynosił 13,4 lat. Zbiorcze ryzyko wystąpienia nowotworu złośliwego wynosiło 1,01 i nie różniło się istotnie od populacyjnego. Natomiast obecności endometriozy towarzyszył wzrost ryzyka wystąpienia raka jajnika (SIR=1,37), raka nerki (SIR=1,36), raka tarczycy (SIR=1,33), guza mózgu (SIR=1,27), czerniaka (SIR=1,23), raka piersi (SIR=1,08). Jako ciekawostkę można podać wynik dotyczący ryzyka raka szyjki macicy, który był niższy (SIR=0,71) niż w całej populacji.

W innej pracy tego zespołu, przedstawionej w „Human Reproduction” w 2006 roku, obejmującej obserwację zbliżonej liczebnie grupy nie odnotowano wzrostu zbiorczego czynnika ryzyka wystąpienia nowotworu złośliwego (SIR=1,04).

Badania zespołu skandynawskiego dotyczące zależności występowania endometriozy i nowotworów obejmowały długi okres obserwacji (1969-2007). W tym czasie zmieniały się sposoby leczenia endometriozy. Radykalne wycięcie jej ognisk lub jednostronne wycięcie przydatków powodowało zmniejszenie ryzyka wystąpienia raka jajnika (OR 0,42). Długo trwająca doustna antykoncepcja hormonalna stosowana w celu planowania macierzyństwa lub złagodzenia objawów endometriozy także istotnie zmniejsza ryzyko wystąpienia raka jajnika. Natomiast stosowanie danazolu (obecnie bardzo rzadkie) zwiększało ryzyko wystąpienia złośliwego nowotworu jajnika.

Endometrioza jest chorobą przewlekłą, uciążliwą dla kobiety. Istotnie zaburza funkcje rozrodcze, jest źródłem dokuczliwych dolegliwości bólowych, a z przedstawionych badań wynika, że stanowić może istotne zagrożenie nowotworowe. Chore z endometriozą powinny być pod ścisłą kontrolą ginekologiczną, nawet wiele lat po menopauzie.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: prof. dr hab. n. med. Jan Kotarski

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.