Metformina przydatna nie tylko w leczeniu cukrzycy

  • Iwona Kazimierska
opublikowano: 15-05-2018, 15:11
aktualizacja: 15-05-2018, 15:15

„Metformina ma już 60 lat i ciągle jest atrakcyjna. Coraz więcej też o niej wiemy, poznajemy kolejne jej zalety, które można wykorzystać nie tylko w terapii cukrzycy” - mówi prof. dr hab. n. med. Dorota Zozulińska-Ziółkiewicz, kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych i Diabetologii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Od lat metformina, należąca do grupy pochodnych biguanidu, jest złotym standardem jako lek pierwszego wyboru do stosowania w monoterapii u chorych ze świeżo rozpoznaną cukrzycą typu 2. Jest również zalecana w terapii skojarzonej. Od pewnego czasu traktowana jest jako lek o działaniu plejotropowym, ponieważ pojawiają się nowe doniesienia o jej korzystnym wpływie na inne zaburzenia.

Niezwykle wszechstronna metformina

„Gdy spojrzymy na naturalną historię zaburzeń metabolizmu glukozy, to wyróżniamy stan normoglikemii, stan przedcukrzycowy i cukrzycę. Metformina jest jedynym lekiem, który znajduje zastosowanie we wszystkich tych stanach. Zespół policystycznych jajników (PCOS) niekoniecznie musi być związany z zaburzeniem metabolizmu glukozy manifestującym się hiperglikemią, a mimo to metformina jest w nim zalecana i stosowana” — przypomina prof. Zozulińska-Ziółkiewicz.

Praktyka kliniczna pokazuje, że pacjentka z PCOS, niezależnie od występowania u niej zaburzeń metabolicznych, odnosi korzyści z przyjmowania metforminy, dzięki której następuje przywrócenie owulacji, poprawa regularności cyklów, zmniejszenie hiperandrogenizmu. Lek ten stosowany w PCOS poprawia płodność, ułatwia zagnieżdżenie komórki jajowej w macicy. W Polsce stosowanie metforminy w zespole policystycznych jajników jest ujęte we wskazaniu refundacyjnym NFZ oraz w ChPL niektórych preparatów metforminy.

W Diabetes Prevention Program (DPP) udowodniono istotną rolę metforminy w zapobieganiu cukrzycy u osób ze stanem przedcukrzycowym. Dlatego jest ona w takich przypadkach rekomendowana i refundowana.

Tak jak wysiłek fizyczny i odpowiednia dieta zmniejszają ryzyko wystąpienia cukrzycy o 60 proc. na przestrzeni 3-4 lat, tak metformina zmniejsza to zagrożenie o 30 proc. Metformina powinna być wdrożona w ramach profilaktyki cukrzycy typu 2 u osób z grupy wysokiego ryzyka, które nie potrafią lub nie chcą zmodyfikować swojego stylu życia.

Metformina pomocna w prewencji sercowo-naczyniowej

Spośród badań oceniających zastosowanie metforminy pod kątem bezpieczeństwa sercowo-naczyniowego chorych na pierwszy plan wysuwa się badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study), którego wyniki ogłoszono w 1998 r. W badaniu tym wykazano, że intensywne leczenie metforminą otyłych chorych na cukrzycę typu 2 przynosi wymierne korzyści nie tylko metaboliczne, ale również sercowo-naczyniowe. Terapia metforminą zmniejszała zarówno śmiertelność całkowitą (p = 0,011), jak i częstość zgonów związanych z cukrzycą (p = 0,017), przyczyniała się do mniejszej częstości występowania zawału serca (p = 0,01) oraz wszystkich punktów końcowych związanych z cukrzycą (p = 0,0023). Te wyniki tłumaczy się tym, że lek ten ma korzystny wpływ na ścianę naczyń poprzez aktywację śródbłonkowej syntazy NO. Wpływa również korzystnie na parametry układu krzepnięcia. Warto zauważyć, że ponad połowa pacjentów uczestniczących w tej części badania UKPDS otrzymywała dużą dawkę metforminy, wynoszącą 2550 mg/d.

„Badanie UKPDS potwierdziło, że większość populacji do ujawnienia pełnej skuteczności terapeutycznej metforminy potrzebuje dawki powyżej 2 g” - podsumowuje prof. Zozulińska-Ziółkiewicz.

Niegdyś uważano, że niewydolność serca (NS) jest przeciwwskazaniem do stosowania metforminy. Nowe analizy wykazują, że lek ten zmniejsza częstość występowania nowych epizodów NS i śmiertelność z powodów sercowo-naczyniowych u pacjentów z NS. 

Nowe badania nad metforminą: wsparcie w walce z rakiem, a może spowolnienie starzenia

Z badań wiadomo, że metformina blokuje białka wewnątrzkomórkowe, które sprzyjają rozwojowi komórek nowotworowych, a co za tym idzie ogranicza ryzyko zachorowania na raka na poziomie 20-30 proc.

„Mamy już wiele dowodów na to, że stosowanie metforminy wpływa na zmniejszenie umieralności z powodu różnych nowotworów — raka piersi, jelita grubego, wątroby, płuca, jajnika, prostaty czy trzustki. Co więcej, metformina potencjalizuje efekt leków stosowanych w zwalczaniu nowotworów, np. inhibitorów kinazy tyrozynowej podawanych chorym na raka tarczycy, nowotwory hematologiczne, raka płuca” - mówi prof. Zozulińska-Ziółkiewicz.

Metformina wpływa na receptory cytokin, insuliny, IGF-1 i adiponektyny, czyli na wszystkie drogi, które mogą mieć związek ze starzeniem się, a ich modulowanie może być związane z długowiecznością. Stało się to bodźcem do badań nad zastosowaniem metforminy w tym celu. Zatwierdzone przez FDA badanie o akronimie TAME ma m.in. wykazać, czy metformina spowolnia proces starzenia i wydłuża życie. Próby na zwierzętach przyniosły bardzo obiecujące wyniki. Już wykazano, że metformina poprawia sprawność poznawczą u ludzi.

Coraz mniej przeciwwskazań do stosowania metforminy

„Topnieją ograniczenia do stosowania metforminy, lista przeciwwskazań jest coraz krótsza. Z wykorzystaniem ciągłego monitorowania glikemii przeprowadzono badanie, w którym oceniano bezpieczeństwo leku w kontekście przesączania kłębuszkowego. Wszystko wskazuje na to, że może być przesadą niestosowanie metforminy przy GFR poniżej 30 ml/min. Ryzyko kwasicy mleczanowej jest małe, ale opisywane są jej przypadki w literaturze. Wydaje się, że zjawisko to nie jest tylko i wyłącznie wygenerowane przez lek — może być spowodowane wieloma schorzeniami i wrażliwością osobniczą na metforminę. Generalnie ryzyko jest znikome i to, co było niekorzystne przy fenforminie, na pewno nie dotyczy metforminy” — wyjaśnia prof. Zozulińska-Ziółkiewicz.

Mechanizm działania metforminy

Metformina jest lekiem, który najsilniej uderza w patologię wątroby przyczyniającą się do hiperglikemii. Działanie leku obniżające stężenie glukozy we krwi jest efektem hamowania wątrobowej produkcji glukozy oraz uwrażliwiania tkanek obwodowych na działanie insuliny zarówno endogennej, jak i podawanej z zewnątrz.

Metformina wpływa na mechanizmy przywracające zdrowie mitochondrialne. Cukrzyca typu 2 jest chorobą destrukcji energetycznej, czyli jest chorobą mitochondrialną, ponieważ mitochondria są centrami energetycznymi w organizmie. Istnieją dowody na to, że tam, gdzie dochodzi do insulinooporności, czyli nie tylko w cukrzycy typu 2, ale już w stanie przedcukrzycowym, występuje zmniejszenie liczby i jakości mitochondriów.

Ze zdrowiem mitochondrialnym wiąże się aktywacja AMP-kinazy. Do elementów ją aktywujących należy metformina. Aktywacja AMP-kinazy jest związana z naprawą DNA i poprawą biogenezy mitochondriów, czyli przywróceniem zdrowia mitochondrialnego. Wydaje się, że wpływ metforminy na aktywność AMP-kinazy może być podstawowym mechanizmem komórkowego działania tego leku i tłumaczyć jego działanie plejotropowe.

Wyniki najnowszych badań pokazują, że metformina wykazuje także działanie niezależne od pobudzenia AMP-kinazy. Hamując kompleks I mitochondrialnego łańcucha oddechowego prowadzi do produkcji wolnych rodników tlenowych i generuje tzw. zintegrowaną odpowiedź stresową w mitochondrium.

Ważne daty z historii leku niezbędnego dla ludzkości

  • XVIII w. zauważono, że zioło rutwicy lekarskiej (Galega officinalis) działa korzystnie w schorzeniach, które - jak dziś wiadomo - towarzyszą cukrzycy.
  • 1929 r. początki badań syntetycznego biguanidu przeprowadzane na zwierzętach.
  • 1957 r. francuski lekarz Jean Sterne po raz pierwszy zastosował metforminę u chorych na cukrzycę.
  • 1958 r. metformina została wprowadzona jako lek przeciwcukrzycowy w Wielkiej Brytanii.
  • 1994 r. rejestracja metforminy w USA.
  • 1998 r. badanie UKPDS pokazało korzystny wpływ metforminy na prewencję chorób sercowo--naczyniowych w cukrzycy typu 2.
  • 2002 r. wykazano zmniejszenie dzięki metforminie progresji ze stanu przedcukrzycowego do cukrzycy.
  • 2011 r. metformina trafia na listę WHO leków niezbędnych dla ludzkości.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: Iwona Kazimierska

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.