Leki roślinne w infekcjach układu moczowego

prof. Halina Strzelecka, ; kierownik Zakładu Farmakognozji AM w Warszawie;
06-09-2006, 00:00

Choroby układu moczowego należą do schorzeń rozpowszechnionych we współczesnym społeczeństwie. Najliczniejsze są infekcje bakteryjne dolnych dróg moczowych, zwłaszcza nawracające (bakteriuria bezobjawowa, zapalenie cewki moczowej, zapalenie pęcherza moczowego, zapalenie gruczołu krokowego), kamica nerkowa, łagodny przerost gruczołu krokowego.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji
Stosowanie leków roślinnych w chorobach układu moczowego ma długą tradycję i mimo wprowadzenia wielu bardzo skutecznych leków syntetycznych, właśnie leki roślinne są chętnie używane przez chorych w samolecznictwie. Aby przyniosły pozytywny skutek, chory musi wiedzieć, czy i w jakich schorzeniach lek roślinny może być stosowany, jaką wykazuje skuteczność i jakie zagrożenia może nieść niewłaściwe jego użycie. Tych informacji powinien udzielić mu farmaceuta.

Ryzyko infekcji

Zakażenia układu moczowego występują w całej populacji, ale szczególną na nie wrażliwość obserwuje się u małych dzieci, kobiet w ciąży oraz w okresie pomenopauzalnym, a także u mężczyzn z przerostem gruczołu krokowego. Bakteryjne zakażenia występują częściej u kobiet, co wiąże się z budową ich cewki moczowej (u kobiet w wieku pomenopauzalnym infekcje mogą obejmować ok. 30 do 50 proc. populacji), a częstość zakażeń wzrasta w miarę starzenia się organizmu człowieka.
Najczęściej wymienianymi czynnikami predysponującymi do schorzenia są: niedostateczna higiena układu moczowego, utrudniony odpływ moczu, nadużywanie leków przeciwbólowych, cukrzyca, instrumentalne zabiegi urologiczne (np. cewnikowanie), podeszły wiek, ciąża (ucisk macicy na pęcherz i moczowody).
Znaczna większość infekcji (ponad 90 proc.) to infekcje zaczynające się od cewki moczowej, a w razie niepodjęcia leczenia - szerzące się dalej jednym przewodem moczowym do nerki lub obustronnie. Nawracającym infekcjom sprzyja oziębienie krocza (siedzenie na zimnym podłożu, zimna kąpiel), przemarznięcie nóg i ogólne zmarznięcie. Szybkie podjęcie leczenia może zapobiec postępowi schorzenia, niekiedy bardzo groźnego w skutkach.

Możliwości działania terapeutycznego

Leki pochodzenia roślinnego mogą być wprowadzone do leczenia po opanowaniu ostrych objawów infekcji, przy czym są schorzenia układu moczowego, w których nie mogą być one stosowane. Należą do nich: schorzenia nowotworowe układu moczowego, niedrożność układu moczowego, choroby pasożytnicze układu moczowego.
Leki roślinne stosowane są w infekcjach dróg moczowych ze względu na działanie bakteriobójcze, a więc dezynfekujące drogi moczowe, wpływ na motorykę dróg moczowych - dotyczy to zwłaszcza pęcherza moczowego, wpływ na skład wydalanego moczu (zwłaszcza w aspekcie wydalania kwasu moczowego) oraz zwiększenie objętości wydalanego moczu, bez wpływu na gospodarkę elektrolitową. To ostatnie działanie określone jest działaniem akwaretycznym bądź terapią płuczącą. Należy jednak pamiętać, że warunkiem takiego typu leczenia jest drożność układu moczowego i brak przeciwwskazań ze strony układu krążenia.
Wykorzystywane jest także działanie przeciwzapalne i rozkurczające, przeciwbólowe i uspokajające wielu surowców roślinnych. Zgodnie z tymi właściwościami, fitofarmakolodzy niemieccy wymieniają 4 zasadnicze grupy leków roślinnych przydatnych w terapii układu moczowego: leki przeciwdrobnoustrojowe, o działaniu akwaretycznym, poprawiające mikcję i stosowane w profilaktyce kamicy moczowej. Trzy pierwsze grupy są stosowane w leczeniu bakteryjnych infekcji dróg moczowych.

Surowce i leki stosowane jako środki przeciwbakteryjne

Należą do nich zioła i preparaty zawierające glikozydy fenolowe Allii sativi bulb. i związki siarki: Uvae ursi folium, Vitis ideae folium, Pyri folium, Bergeniae folium, Ulmariae flos, Callunae flos, Solidaginis herba.
Mieszanki: Uromix, Urovit, Urosan, FitoMix XIII.
Preparaty: Urosept, Urogran, Amionin, Diuronis, Diurosal, Uvacin, Uverex, Nefrosept, Alliofil, Tabletki czosnkowe.
Surowce zawierające garbniki: Fragariae fol., Ribis nigri fol., Hyperici herba.
Surowce zawierające olejki i preparaty z nich otrzymywane: Juniperi fructus, Petroselini radix i fructus, Levistici radix, Ononidis radix; Terpinex, Rovatinex, Horphazym.
Do najważniejszych w tej grupie należą surowce zawierające glikozydy fenolowe, pochodne hydrochinonu. Mają one długą tradycję stosowania w leczeniu infekcji dróg moczowych. Są to: liść mącznicy - Uvae ursi folium i liść borówki brusznicy - Vitis ideae folium. Liść mącznicy charakteryzuje wysoka zawartość arbutyny i jej pochodnych (do 12 proc., zwykle 8 proc.), garbników (do 19 proc.) oraz flawonoidów (do 1,5 proc.). Liść brusznicy zawiera do 7 proc. arbutyny i jej pochodnych (zwykle 4 proc.), do 10 proc. garbników i do 1 proc. flawonoidów.
Arbutyna jest dobrze wchłaniana z przewodu pokarmowego, ale wykazuje działanie bakteriobójcze dopiero po rozpadzie hydrolitycznym do hydrochinonu. Fenol ten jest detoksykowany w wątrobie poprzez połączenie z kwasem glukuronowym i w tej postaci dostaje się do moczu. W kwaśnym środowisku moczu glukuronian hydrochinonu nie ulega rozpadowi, a jego działanie bakteriobójcze jest słabsze niż wolnego hydrochinonu.
Niektóre bakterie wywołujące infekcje dróg moczowych mają zdolność alkalizowania odczynu moczu, co powoduje uwolnienie hydrochinonu. Istotnym warunkiem w stosowaniu surowców i preparatów zawierających arbutynę jest zapewnienie słabo alkalicznego odczynu moczu przez podawanie płynów o charakterze zasadowym (roztwór wodorowęglanu sodu), odpowiednich wód mineralnych, a zwłaszcza stosowanie w okresie kuracji diety bogatej w jarzyny, ze znacznym ograniczeniem spożycia mięsa, wywarów mięsnych i słodyczy.
Obok glikozydów fenolowych działanie przeciwdrobnoustrojowe wykazują fenolokwasy, występujące w obu surowcach w postaci wolnej oraz jako produkty hydrolizy garbników. Według ustaleń ESCOP (European Scientific Cooperation on Phytotherapy) przyjętych przez Unię Europejską, skuteczna dawka arbutyny wynosi 400-800 mg/dobę podzielona na 2-3 dawki. Odpowiada to naparowi z 5-10 g liści mącznicy i dwukrotnie więcej liści brusznicy. Odwary przygotowane z obu surowców mają nieprzyjemny smak i mogą powodować nudności. Dlatego też nie zaleca się picia odwarów na czczo, a surowce te najczęściej stosowane są w postaci mieszanek ziołowych, w których obecność innych związków (polisacharydów, flawonoidów) łagodzi działanie drażniące. Zdaniem Schilchera, znanego fitofarmakologa niemieckiego, również działanie niższych dawek arbutyny zostało klinicznie potwierdzone. Niską zawarość arbutyny mają liście gruszy i kwiat wrzosu.
Surowcem zawierającym glikozydy fenolowe, pochodne estru alkoholu salicylowego jest ziele nawłoci (Solidaginis herba). Zawiera trzy grupy związków istotnych dla działania przeciwdrobnoustrojowego: glikozydy fenolowe - lejokarpozyd i wirgaureozyd (0,5 proc,), garbniki katechinowe i fenolokwasy (1,5 proc.) oraz saponiny triterpenowe (2 proc.). Te ostatnie związki wykazują właściwości przeciwdrożdżakowe. Dzięki zawartości flawonoidów i saponin wyciągi z ziela nawłoci działają przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Lejokarpozyd ma natomiast udokumentowane farmakologicznie działanie moczopędne i saluretyczne (ok. 20 proc. działania furosemidu), które wg ostatnich badań jest wynikiem hamowania konwertazy angiotensyny (ACE) i obojętnej endopeptydazy (NEP).
Lejokarpozyd i wyciągi z ziela nawłoci uznane są za surowiec bardzo słabo toksyczny. Wskazaniem do jego stosowania są stany zapalne dróg moczowych i związane z nimi stany skurczowe pęcherza. Wyciągi wodno-alkoholowe z ziela nawłoci działają także przeciwskurczowo, wykazując ok. 60 proc. działania papaweryny.

Preparaty o działaniu przeciwbakteryjnym

Krajowy rynek farmaceutyczny wzbogacił się ostatnio o kilka preparatów, które mogą być zalecane w bakteryjnych infekcjach dolnych dróg moczowych. Są one szczególnie przydatne dla osób nie tolerujących przykrego smaku odwarów z liści mącznicy czy brusznicy. Są to preparaty wykazujące działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i akwaretyczne.
o Uverex - tabletki zawierające Uvae ursi extractum siccum. W pierwszym dniu stosowania przyjmuje się 4 x 4 tabletki, aby uzyskać wysokie stężenie arbutyny w moczu; dawka podtrzymująca to 3 x 2 tabletki. Nie należy stosować preparatu dłużej niż 2 tygodnie. Dla osób, które mają trudności z połykaniem niepowlekanych tabletek, przygotowano preparaty w płynie.
o Nefrosept - płyn doustny zawierający Uvae ursi extr. fluid i Solidaginis herba extr. fluid. Zalecane dawkowanie: 10 ml 3-4 x dziennie. Lek zawiera 50 proc. etanolu. Preparat działa przeciwbakteryjnie i moczopędnie. Jego efekt przeciwbakteryjny wzmagają związki obecne w zielu nawłoci, zmniejszające zdolność przylegania kolonii bakteryjnych do ścian pęcherza. Dlatego zalecany jest w przewlekłych stanach zapalnych pęcherza wywołanych przez pałeczki odmieńca - Proteus vulgaris.
o Diuronis - płyn doustny zawierający Vitis ideae folium, Solidaginis herba, Chamomillae anth., Ononidis rx extr. fluidum. Obok działania przeciwbakteryjnego i moczopędnego, preparat wykazuje także działanie przeciwzapalne i rozkurczające ze względu na obecność wyciągu z koszyczków rumianku. Zalecany do stosowania w stanach zapalnych pęcherza i cewki moczowej. Dawkowanie 5 ml 3 x dziennie.
o Uvacin - tabletki zwierające Taraxaci rx cum hba extr. sicc., Uvae ursi extr. sicc., Menthae pip. folium extr. sicc. Preparat ma zastosowanie analogiczne jak poprzedni, z tym że działanie moczopędne zawdzięcza obecności wyciągu z ziela i korzenia mniszka, bardzo bogatych w jony potasu, wzmagające to działanie.
Omówione preparaty zostały wprowadzone do lecznictwa przed kilku laty, toteż ich znajomość wśród lekarzy jest ograniczona. Ugruntowaną pozycję w terapii ma preparat Urosept w drażetkach, stosowany od kilkudziesięciu lat; ostatnio receptura preparatu została skorygowana, co zapewniło obecność skutecznej dawki związków o działaniu przeciwdrobnoustrojowym i przeciwzapalnym. Drażetki zawierają w swym składzie wyciągi z liści brusznicy, liści brzozy, koszyczków rumianku, korzenia pietruszki i owocni fasoli, a także bufor cytrynianowy. Preparat zalecany jest w stanach zapalnych układu moczowego i w jego nawracających infekcjach.

Bezpieczeństwo stosowania

Spośród omówionych surowców szczególną uwagę ze względu na bezpieczeństwo stosowania należy zwrócić na liście mącznicy i brusznicy oraz ich monopreparaty. Nie należy ich stosować u dzieci ze względu na drażniące i toksyczne działanie hydrochinonu. Wprawdzie w teście Amesa nie wykazuje on właściwości mutagennych, ale wysokie dawki hydrochinonu 200 mg działały mieloklastogennie w teście mikrojąderkowym.
Z tych powodów nie zaleca się dalszego stosowania wyciągów z liści mącznicy czy brusznicy, jeśli w ciągu 3-4 dni nie zaobserwuje się przynajmniej złagodzenia objawów. Stosowanie dłużej niż 14 dni nie jest zalecane. Należy także przypomnieć pacjentom o konieczności picia większej ilości płynów (o ile nie ma przeciwwskazań ze względu na stan serca czy nerek).
Z powodu możliwości występowania w obu surowcach wolnego hydrochinonu, powstającego wskutek niewłaściwego suszenia liści, niektóre farmakopee przewidują kontrolę jego zawartości. Stosowanie Uvae ursi fol i Vitis ideae fol nie jest zalecane w ciąży i w okresie laktacji. Długotrwałe używanie kremów i maści wybielających o zawartości powyżej 10 proc. hydrochinonu powoduje zmiany degeneracyjne skóry (ochronosis).
Do preparatów mogących mieć zastosowanie w infekcjach dróg moczowych należy także Ginjal. Tabletki te zawierają Ginseng rx, Strobilanthi fol, Sonchi fol, Methenaminum, Hippocampus coronatus. Dawkowanie 2 x 2 tabl. Działanie dezynfekujące preparat zawdzięcza błękitowi metylenowemu (stąd zielonawe zabarwienie moczu po zastosowaniu preparatu), a moczopędne liściom ortosyfonu, bogatym w potas, i mało znanym surowcom azjatyckim Sonchi fol. i Strobilanthi fol. Korzeń żeń-szenia ma właściwości immunomodulujące. Natomiast brak jest danych na temat chemizmu i działania szkieletów konika morskiego (Hippocampus coronatus) stosowanego w Tajlandii w wielu schorzeniach.
Działanie przeciwbakteryjne wykazują także obecne od dawna w obrocie farmaceutycznym preparaty czosnkowe. Występująca w nich allina jest związkiem nietrwałym, ulegającym przekształceniu początkowo do allicyny, a następnie do różnych połączeń zawierających siarkę, również farmakologicznie aktywnych. W tym przypadku istotna jest ich standaryzacja biologiczna, wskazująca na zdolność hamowania rozwoju bakterii. Tak oceniane są w procesie rejestracji preparaty Alliofil i Tabletki czosnkowe. Należy zwrócić uwagę pacjentom przyjmującym te preparaty na możliwość interakcji z lekami przeciwkrzepliwymi, gdyż preparaty czosnku mają właściwości przeciwagregacyjne.

Przeciwko kolonizacji bakterii

W zwalczaniu infekcji dróg moczowych pomocne są także surowce o działaniu akwaretycznym ze względu na możliwość usuwania bakterii strumieniem moczu oraz surowce zapobiegające kolonizacji bakterii w drogach moczowych.
Tę ostatnią właściwość potwierdzono w stosunku do owoców żurawin, a zwłaszcza dla odmiany wielkoowocowej. Systematyczne badania w latach 90., wykonane in vitro (w hodowlach komórkowych), na zwierzętach, a także badania ambulatoryjne potwierdziły przydatność soku z żurawin w prewencji zakażeń układu moczowego. Stwierdzono także, że związkami odpowiedzialnymi za to działanie są pochodne katechiny i cukry.
Zaproponowano przypuszczalny mechanizm działania. Bacterium coli, wywołująca 80 proc. zakażeń dróg moczowych, posiada tzw. fimbrie (dwa rodzaje) umożliwiające przytwierdzenie do powierzchni tkanek dzięki wytwarzaniu adhezyn, które łączą się z receptorami cukrowymi. W obecności fruktozy i mannozy zdolność adhezyjna jest zahamowana. Istnieje jednak specjalnie zjadliwy szczep Bacterium coli, wywołujący uporczywe infekcje dróg moczowych, prowadzące niekiedy do zapalenia miedniczek nerkowych, które wytwarzają drugi typ fimbrii mannozoopornych (tzw. fimbrie P). W prowadzonych badaniach wykazano, że frakcje wyciągów z żurawin, zarówno gatunków amerykańskich, jak i europejskich, zawierające oligomeryczne procyjanidyny, przede wszystkim trimery katechiny, utrudniają adhezję fimbrii P. Okazało się, że sole, stabletkowane wyciągi, a także napary z żurawin mogą być stosowane tam, gdzie nie jest konieczne użycie środków bakteriobójczych czy antybiotyków (w prewencji zakażeń), ale także obok nich. Pewną niedogodnością jest konieczność długotrwałego podawania preparatów (co najmniej 1-6 miesięcy) w celu uzyskania wyraźnych rezultatów. W badaniach przeprowadzonych u pacjentek z nawracającymi infekcjami stwierdzono spadek zachorowań o 42 proc., a pacjentki, które zachorowały, rzadziej musiały być leczone antybiotykami. Preparaty z żurawin nie zostały dotąd zarejestrowane jako leki, jedynie jako środki dietetyczne. Niezbędne są dalsze badania w celu potwierdzenia skuteczności, określenia optymalnego dawkowania i sposobu obniżenia kosztów kuracji, które są dość wysokie.
Ponieważ sok żurawinowy i otrzymane z niego preparaty są zalecane do długotrwałego stosowania, istotne jest wyjaśnienie, jakie mogą być działania niepożądane. Ze względu na to, że owoce zawierają szczawiany, osoby mające skłonności do kamicy nerkowej (zwłaszcza szczawianowej) powinny skonsultować z lekarzem możliwość picia większych ilości soku. Również u osób ze skłonnością do nadkwasoty picie soku o wysokiej zawartości kwasów i witaminy C może być niewskazane. Wysoka zawartość jonów potasu w owocach może być przeciwwskazaniem do przyjmowania preparatów z żurawin przez osoby z dysfunkcją nerek, tym bardziej, że jony potasu dostarczane są również w żywności, a często także przyjmowane w postaci leków czy suplementów. W takich przypadkach konieczna jest konsultacja nefrologa. Farmaceuta powinien także przypomnieć pacjentowi, że obok prawidłowego doboru leku i właściwego jego stosowania, bardzo duże znaczenie zarówno w zwalczaniu, jak i w prewencji infekcji dolnych dróg moczowych ma picie zwiększonej ilości płynów.

Źródła infekcji
Infekcje dolnych dróg moczowych spowodowane są wtargnięciem bakterii, wirusów, grzybów czy pasożytów najpierw na śluzówkę cewki moczowej, a w przypadku nieleczenia - przeniesieniem ich na dalsze odcinki dróg moczowych. Istotnym objawem zakażenia dróg moczowych jest bakteriuria, tj. znaczne zwiększenie liczby bakterii w 1 ml moczu. Źródłem zakażeń są głównie bakterie znajdujące się w przewodzie pokarmowym, przedsionku pochwy u kobiet bądź w przestrzeni podnapletkowej u mężczyzn.
Czynnikiem etiologicznym blisko 50 proc. zakażeń jest pałeczka okrężnicy - Bacterium coli, obok niej ziarenkowce (Enterococcus), pałeczka odmieńca (Proteus vulgaris), gronkowce (Staphyloccus aureus, S. epidermalis), paciorkowce z grupy A. Zakażenia grzybicze powodują drożdżaki, głównie Candida albicans.

Zasady postępowania
Ogólne zasady postępowania w infekcjach dróg moczowych:
1. Leczenie antybiotykami bądź chemioterapeutykami należy stosować u wszystkich pacjentów z ostrymi objawami zapalenia (silne bóle, wysoka temperatura, zmiany w obrazie moczu, bakteriuria, a u kobiet ciężarnych już przy bakteriurii bezobjawowej).
2. Wykluczenie utrudnienia w oddawaniu moczu.
3. Ustalenie rodzaju bakterii wywołujących schorzenie i wybór odpowiedniego leku.
4. Ustąpienie objawów zapalenia nie świadczy o wyleczeniu (zlikwidowaniu kolonii bakteryjnych). Konieczne jest przyjęcie zapisanej dawki leku i potwierdzenie wyleczenia ujemnym wynikiem posiewu moczu.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: prof. Halina Strzelecka, ; kierownik Zakładu Farmakognozji AM w Warszawie;

Najważniejsze dzisiaj

Puls Medycyny

Praca i kariera / Leki roślinne w infekcjach układu moczowego
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.