Koronawirus SARS-CoV-2: konsekwencje prawne odmowy udzielenia pomocy chorym z obawy przed zakażeniem

mec. Marta Byzdra-Pawlak, apl. radc. Katarzyna Kosma, mec. Katarzyna Fortak-Karasińska Fortak&Karasiński Radcowie Prawni Sp.P.
opublikowano: 24-04-2020, 13:32

W dobie epidemii COVID-19 część lekarzy odmawia pełnienia dyżurów lekarskich lub rozwiązuje zawarte ze szpitalami umowy cywilnoprawne z obawy przed zakażeniem koronawiursem SARS-CoV-2. Jak w takich sytuacjach mogą postąpić zarządzający placówkami? Na jakie konsekwencje prawne są narażeni lekarze, którzy odmawiają udzielenia pomocy chorym z powodu obecnej sytuacji epidemiologicznej?

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Epidemia COVID-19 w Polsce sprawiła, że sytuacja w większości szpitali w kraju jest dramatyczna. Brakuje w nich nie tylko środków ochrony osobistej dla personelu medycznego, ale również… samego personelu. Część lekarzy pozostaje na zwolnieniach z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dziećmi. Niektórzy z nich, uprzednio pracujący w kilku placówkach medycznych, ograniczyli swoją pracę tylko do jednego ośrodka, a jeszcze inni zostali skierowani przymusowo do pracy w szpitalach tzw. jednoimiennych. Jednakże do występowania braków kadrowych przyczyniają się również sami lekarze, którzy odmawiają pełnienia dyżurów lekarskich czy też z dnia na dzień rozwiązują zawarte ze szpitalami umowy cywilnoprawne z obawy o swoje zdrowie. Co w takich sytuacjach mogą zrobić zarządzający placówkami?

Na tak postawione pytanie w ostatnich dniach próbował znaleźć odpowiedź dyrektor niejednego szpitala. O ile bowiem, jeśli nawet przyjmiemy, że samo zachowanie lekarza powodujące kryzys organizacyjny było w pewnym stopniu uzasadnione choćby z uwagi na brzmienie samego kontraktu, tak rodzi się wątpliwość, czy zachowanie to pozostaje jednak zgodne z zasadami etyki lekarskiej oraz z zasadami wykonywania zawodu lekarza? A jeżeli nie, to jakie normy etyczne takie zachowanie może naruszać? I jakie konsekwencje mogą spotkać lekarzy odmawiających udzielania pomocy chorym z obawy przed rozprzestrzeniającą się epidemią COVID-19.

Koronawirus SARS-CoV-2: zasady wykonywania zawodu lekarza wg Kodeksu Etyki Lekarskiej

Zanim przejdziemy do analizy konkretnych sytuacji, z jakimi spotkaliśmy się w praktyce, musimy poczynić kilka uwag na temat zasad wykonywania zawodu lekarza.

Po analizie obowiązków lekarza związanych z udzielaniem pomocy medycznej chorym zawartych w Kodeksie Etyki Lekarskiej oraz w ustawie z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty, na pierwszy plan wysuwa się wniosek, iż moralnym obowiązkiem lekarza jest niesienie pomocy człowiekowi, którego życie lub zdrowie jest zagrożone. Zgodnie z art. 2 ust. 1 Kodeksu Etyki Lekarskiej ochrona życia i zdrowia ludzkiego, zapobieganie chorobom, leczenie chorych oraz niesienie ulgi w cierpieniu stanowi nie tylko szczególny obowiązek lekarza, lecz jest również uważane za jego powołanie. Kodeks Etyki Lekarskiej stanowi również, że "najwyższym nakazem etycznym lekarza jest dobro chorego – salus aegroti suprema lex esto" (art. 2 ust. 2 KEL).

Z powyższego wynika zatem, że udzielanie pomocy medycznej chorym jest fundamentalnym obowiązkiem lekarza, nawet (czy też szczególnie) w czasach epidemii. Każdy z lekarzy przyrzekał bowiem "chorym nieść pomoc bez żadnych różnic", a zatem logicznie rzecz ujmując, także zakażonym.

Dodatkowo podkreślić trzeba, iż zawód lekarza jest zawodem szczególnym. Zaliczany jest do zawodów zaufania publicznego, o których mowa w art. 17 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zawody zaufania publicznego cieszą się poważaniem społecznym, ponieważ służą zaspokajaniu najważniejszych potrzeb i ochronie podstawowych wartości społecznych (m.in. takich jak życie i zdrowie), a ich przedstawiciele cechują się wysokimi kwalifikacjami etycznymi. Tym samym lekarzowi stawia się wyjątkowe wymagania nie tylko w zakresie wykonywania zawodu, ale także dotyczące postawy osobistej. O tej postawie mowa jest również w Kodeksie Etyki Lekarskiej, który nakłada na lekarza obowiązek dbałości o zachowanie godności zawodu lekarskiego (art. 1 ust. 3 KEL).

Wydaje się zatem, że jakiekolwiek działanie przejawiające się odmową udzielenia pomocy chorym z obawy przed rozprzestrzeniającą się epidemią COVID-19, w sytuacji gdy społeczeństwo właśnie teraz najbardziej potrzebuje lekarzy, może podważać zaufanie do tej grupy zawodowej i w konsekwencji stanowić naruszenie godności zawodu.

Koronawirus SARS-CoV-2: zasady wykonywania zawodu lekarza wg ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty

Podobne obowiązki lekarzy związane z udzielaniem pomocy medycznej chorym przewidziane zostały w ustawie z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Przykładowo art. 4 tej ustawy potwierdza, że lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie z zasadami etyki zawodowej, a ponadto zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, za pomocą dostępnych mu metod i środków zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób oraz z należytą starannością.

Z kolei art. 30 ustawy nakłada na lekarza obowiązek udzielania pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki. Przepis ten obliguje zatem do udzielenia pomocy lekarskiej nie tylko w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia, ale także "w innych przypadkach niecierpiących zwłoki", które oczywiście podlegają indywidualnej ocenie. Co więcej, obowiązek ten dotyczy każdego lekarza niezależnie od aktualnego zatrudnienia lub jego braku, bez względu również na to, czy lekarz jest w trakcie pracy, czy też spędza czas prywatnie. Jedynym warunkiem jest fizyczna bliskość lekarza oraz osoby, która potrzebuje pomocy lekarskiej. Jeżeli zatem dojdzie do odmowy udzielenia pomocy pacjentom bez oceny ich zdrowia z obawy przed zakażeniem się koronawirusem, można uznać, że dojdzie w tym zakresie do naruszenia art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Co jednak istotne, powyższe rozważania będą pozostawały uzasadnione w sytuacji, gdy pomimo odpowiedniego zabezpieczenia w środki ochrony osobistej, lekarz i tak odmówi udzielenia pomocy chorym, obawiając się zakażenia.

Koronawirus SARS-CoV-2: odmowa udzielenia pomocy lekarskiej z uwagi na nieodpowiednie zabezpieczenie w środki ochrony osobistej

Co natomiast w sytuacji, gdy lekarz odmawia udzielenia pomocy lekarskiej z uwagi na nieodpowiednie zabezpieczenie w środki ochrony osobistej? O ile cywilnoprawnie taki lekarz mógłby usprawiedliwiać się brakiem zapewnienia środków ochrony osobistej, to nie oznacza jednak, że takie zachowanie będzie zachowaniem etycznym. Kodeks Etyki Lekarskiej w art. 11 stanowi, że "lekarz winien zabiegać o wykonywanie swego zawodu w warunkach, które zapewniają odpowiednią jakość opieki nad pacjentem". Sam zatem przepis mówi o "zabieganiu", a nie o faktycznym, jakościowym wyposażeniu w środki ochrony osobistej. Z tego względu powstrzymanie się od niesienia pomocy medycznej chorym z powodu obawy przed własnym zakażeniem w przypadkach, gdy ryzyko zakażenia jest potencjalne i gdy zapewniono lekarzowi podstawowe zabezpieczenie w środki ochrony osobistej, może zostać uznane za nieetyczne.

Prawo w medycynie
Newsletter przygotowywany przez radcę prawnego specjalizującego się w zagadnieniach prawa medycznego
ZAPISZ MNIE
×
Prawo w medycynie
Wysyłany raz w miesiącu
Newsletter przygotowywany przez radcę prawnego specjalizującego się w zagadnieniach prawa medycznego
ZAPISZ MNIE
Administratorem Twoich danych osobowych będzie Bonnier Business (Polska). Klauzula informacyjna w pełnej wersji dostępna jest tutaj

Koronawirus SARS-CoV-2: przykładowe sytuacje odmowy udzielenia pomocy a przepisy prawa

Dla pełnego zobrazowania problemów, z jakimi spotkali się zarządzający szpitalami w ostatnim czasie, poniżej przywołać można następujące sytuacje.

Przykład 1:

Lekarz był zatrudniony w szpitalu na podstawie umowy cywilnoprawnej. Chcąc uniknąć pełnienia dyżuru lekarskiego na oddziale, co wiązało się również z konsultacjami pacjentów w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym, lekarz ten z dnia na dzień wypowiedział kontrakt. Jako powód wskazał brak zapewnienia przez szpital odpowiednich środków ochrony osobistej. Tymczasem szpital zapewnił mu maseczkę oraz rękawiczki, natomiast nie był w stanie zapewnić kombinezonu ochronnego. Co istotne, lekarz nie stawił się na zaplanowany na następny dzień dyżur lekarski. Spowodowało to znaczne problemy organizacyjne szpitala.

W powyższym przypadku nagła rezygnacja z pracy lekarza, a co za tym idzie - odmowa niesienia pomocy medycznej chorym z powodu obawy przed zakażeniem koronawirusem w przypadku, gdy ryzyko zakażenia było jedynie potencjalne i gdy zapewniono lekarzowi podstawowe środki ochrony osobistej, może zostać zakwalifikowana jako naruszenie art. 1 ust. 3 i art. 2 KEL w związku z art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Przykład 2:

Lekarz zatrudniony był w szpitalu na podstawie umowy cywilnoprawnej. Podczas dyżuru został wezwany na Szpitalny Oddział Ratunkowy do pacjenta w celu przeprowadzenia konsultacji lekarskiej w zakresie swojej specjalizacji. Pacjent wykazywał objawy mogące świadczyć o zakażeniu SARS-CoV-2. Lekarz odmówił przeprowadzenia konsultacji z obawy przed zakażeniem się koronawirusem bez jakiejkolwiek oceny zdrowia pacjenta.

W ww. przypadku zachowanie lekarza narusza zarówno zasady etyki lekarskiej, jak i zasady wykonywania zawodu. Oprócz naruszenia podstawowych norm etycznych zawartych w art. 1 ust. 3 i art. 2 KEL w związku z art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, dopuścił się on również naruszenia art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, odmawiając udzielenia pomocy medycznej pacjentowi w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym bez jakiejkolwiek oceny stanu jego zdrowia.

Koronawirus SARS-CoV-2: jakie konsekwencje prawne w ramach odpowiedzialności zawodowej mogą spotkać lekarzy odmawiających udzielenia pomocy chorym z obawy przed zakażeniem

Zgodnie z art. 53 ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, naruszenie zasad etyki lekarskiej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza stanowi tzw. przewinienie zawodowe, za którego popełnienie lekarz podlega odpowiedzialności zawodowej przed sądem lekarskim.

Zatem w razie dostrzeżenia naruszenia przez lekarza zasad etyki lekarskiej lub zasad wykonywania zawodu można o takim naruszeniu poinformować organ izby lekarskiej, do której należy taki lekarz. W tym przypadku należy jednak pamiętać, że jeżeli osobą zgłaszającą naruszenie jest inny lekarz, Kodeks Etyki Lekarskiej nakłada na takiego lekarza obowiązek poinformowania o dostrzeżonych błędach w pierwszej kolejności lekarza, który się ich dopuścił. Izbę lekarską można zawiadomić dopiero wtedy, gdy interwencja okaże się nieskuteczna albo dostrzeżony błąd lub naruszenie zasad etyki powoduje poważną szkodę.

Po złożeniu zawiadomienia do właściwej izby lekarskiej rzecznik odpowiedzialności zawodowej w pierwszej kolejności przeprowadzi czynności sprawdzające, które polegają na wstępnym zbadaniu okoliczności sprawy, celem ustalenia, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania wyjaśniającego. Jeżeli rzecznik zdecyduje się na wszczęcie postępowania wyjaśniającego, będzie zmuszony dokładnie wyjaśnić okoliczności sprawy i ustalić, czy zostało popełnione przewinienie zawodowe oraz zebrać dowody dla sądu lekarskiego.

Ważne jest zatem, aby zarówno szpitale, jak i lekarze zadbali o utrwalenie dowodów potwierdzających ich stanowisko na potrzeby ewentualnego postępowania, na przykład poprzez notatki służbowe oraz stosowne wpisy w dokumentacji medycznej. Jeżeli bowiem zebrany w postępowaniu wyjaśniającym materiał dowodowy wskazuje na fakt popełnienia przewinienia zawodowego, rzecznik wydaje postanowienie o przedstawieniu lekarzowi zarzutów, a następnie kieruje do właściwego sądu lekarskiego wniosek o ukaranie lekarza.

Podkreślić trzeba, że sąd lekarski w tego rodzaju sprawach będzie przeprowadzał własne postępowanie dowodowe i w zależności od jego wyników wyda orzeczenie.

Z kolei karami orzekanymi przez sąd lekarski za przewinienia zawodowe mogą być:

  • upomnienie,
  • nagana,
  • kara pieniężna,
  • zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach organizacyjnych ochrony zdrowia na okres od roku do pięciu lat,
  • ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu lekarza na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat,
  • zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od roku do pięciu lat,
  • pozbawienie prawa wykonywania zawodu.

Kara korelowana będzie na pewno ze skutkami nieetycznego zachowania lekarza. Przykładowo, im bardziej na skutek zachowania lekarza ucierpiał pacjent, tym kara będzie wyższa.

Oczywiście każdą tego rodzaju sytuację należy oceniać indywidualnie, ponieważ w niektórych z nich zarówno Kodeks Etyki Lekarskiej, jak i ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty zezwalają lekarzom na odstąpienie od leczenia chorych. Wszyscy również zdajemy sobie sprawę z tego, że lekarze są tylko ludźmi i tak jak większość z nas obawiają się o zdrowie własne i swoich najbliższych. Ich praca jednak w tak trudnym czasie jest niezbędna i nieoceniona, a opisane zachowania pozostają na szczęście w znaczącej mniejszości.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: mec. Marta Byzdra-Pawlak, apl. radc. Katarzyna Kosma, mec. Katarzyna Fortak-Karasińska Fortak&Karasiński Radcowie Prawni Sp.P.

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.