Kiedy zgoda pacjenta na leczenie psychiatryczne nie jest konieczna

Mateusz Kępa
opublikowano: 28-09-2020, 17:56

Szczególna sytuacja pacjenta dotkniętego kryzysem zdrowia psychicznego sprawia, że ustawodawca umożliwił podjęcie leczenia również bez zgody chorego. W demokratycznym państwie prawa pozbawienie kogoś wolności stanowi najbardziej dojmujący przykład władczości instytucji wobec jednostki, dlatego procedury związane z przymusową hospitalizacją mają umocowanie ustawowe i wymagają aktywnego uczestnictwa sądu.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Kiedy możliwe jest przeprowadzenie badania psychiatrycznego bez zgody pacjenta

Badaniu psychiatrycznemu bez zgody pacjenta można poddać m.in. osoby, których zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych mogą zagrażać bezpośrednio własnemu życiu albo też życiu lub zdrowiu innych.
Zobacz więcej

Badaniu psychiatrycznemu bez zgody pacjenta można poddać m.in. osoby, których zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych mogą zagrażać bezpośrednio własnemu życiu albo też życiu lub zdrowiu innych. iStock

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje kilka możliwości podjęcia działań wobec pacjenta bez jego zgody. Ich katalog otwiera przeprowadzenie badania psychiatrycznego. Można mu poddać osoby:

  • których zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych mogą zagrażać bezpośrednio własnemu życiu albo też życiu lub zdrowiu innych;
  • które nie są zdolne do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. 

O tym, czy występuje któraś z powyższych przesłanek, decyduje lekarz psychiatra, a w razie niemożności uzyskania pomocy lekarza psychiatry - inny lekarz. Ustawodawca nałożył jednocześnie na lekarza obowiązek poinformowania pacjenta o przyczynach podjęcia decyzji o przeprowadzeniu badania bez zgody oraz uzasadnienia tej decyzji w dokumentacji medycznej. Lekarz zlecając to badanie może zarządzić przewiezienie pacjenta do szpitala z zastosowaniem przymusu bezpośredniego. Każda decyzja o przeprowadzeniu badania bez zgody pacjenta jest analizowana co do jej zasadności przez kierownika podmiotu leczniczego, wyznaczonego przez niego lekarza lub lekarza psychiatrę upoważnionego przez marszałka województwa.

Leczenie psychiatryczne bez zgody pacjenta - tryb wnioskowy

Kolejnym przykładem procedury umożliwiającej leczenie bez zgody jest tryb wnioskowy. Można go zastosować wobec osoby, która zachowuje się w sposób wskazujący, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, a także wobec osoby, która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i jednocześnie uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.

Z wnioskiem do sądu opiekuńczego mogą wystąpić:

  • małżonek,
  • krewni w linii prostej,
  • rodzeństwo,
  • przedstawiciel ustawowy
  • lub osoba sprawująca faktyczną opiekę nad chorym.

Wniosek może też złożyć organ pomocy społecznej.

Do wniosku powinno być dołączone orzeczenie lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniające potrzebę skierowania na leczenie. W przypadku, gdy wydanie takiego orzeczenia nie jest możliwe, sąd może zarządzić przeprowadzenie badania bez zgody pacjenta, zgodnie z procedurą, którą omówiłem powyżej.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że przepisy nie precyzują, w jakim terminie i do jakiego szpitala psychiatrycznego ma być przyjęta osoba, co do której sąd orzekł taką konieczność.

W trybie wnioskowym niezwykle istotne znaczenie ma powód, dla którego pacjent jest przyjmowany do szpitala. Pierwszeństwo ma jego stan zdrowia i należy pamiętać, że osoby bliskie uprawnione do złożenia wniosku winny działać w interesie chorego, a nie swoim. Tym samym argument uciążliwości osoby chorej wobec bliskich nie stanowi przesłanki do hospitalizacji, co wyraźnie zaznaczył Sąd Najwyższy w postanowieniu II CSK 22/18.

Procedura przyjęcia do szpitala psychiatrycznego w trybie nagłym

Ze wszystkich procedur oddziaływania na pacjenta bez jego zgody, opisanych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, bodaj najczęściej stosowaną i najbardziej charakterystyczną jest przyjęcie w trybie nagłym. Mamy z nim do czynienia, gdy zachowanie osoby chorej psychicznie wskazuje na to, że z powodu tej przypadłości zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Jest to jedyna przesłanka, na podstawie której lekarz może podjąć decyzję o przymusowym zatrzymaniu pacjenta w szpitalu psychiatrycznym. Opisywana procedura stanowi jedno z najmocniejszych dopuszczalnych w systemie ochrony zdrowia psychicznego uprawnień lekarza. Poniżej przedstawię i omówię jej etapy.

W związku z niepokojącym zachowaniem chory trafia na izbę przyjęć przywieziony przez bliskich. Lekarz dyżurny podczas badania dochodzi do wniosku, że pacjent może zagrażać sobie lub innym, więc podejmuje decyzję o zatrzymaniu chorego na oddziale ogólnopsychiatrycznym. Istotne jest, że lekarz musi osobiście zbadać pacjenta. Powinien również, jeśli jest taka możliwość, zasięgnąć opinii drugiego lekarza psychiatry lub psychologa. W praktyce często na dyżurze jest jednak tylko jeden lekarz psychiatra i podczas przyjęcia w nocy brak jest możliwości zasięgnięcia drugiej opinii. Dotyczy to zwłaszcza niewielkich placówek. Lekarz ma obowiązek poinformować pacjenta o powodach przyjęcia bez zgody i o przysługujących mu prawach. W ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia powinno być ono zatwierdzone przez ordynatora oddziału, a w ciągu 72 godzin - kierownik szpitala musi zawiadomić o powyższym sąd opiekuńczy. Wszystkie wyżej opisane czynności należy odnotować w dokumentacji medycznej. 

Prawo w medycynie
Newsletter przygotowywany przez radcę prawnego specjalizującego się w zagadnieniach prawa medycznego
ZAPISZ MNIE
×
Prawo w medycynie
Wysyłany raz w miesiącu
Newsletter przygotowywany przez radcę prawnego specjalizującego się w zagadnieniach prawa medycznego
ZAPISZ MNIE
Administratorem Twoich danych osobowych będzie Bonnier Business (Polska). Klauzula informacyjna w pełnej wersji dostępna jest tutaj

Po otrzymaniu zawiadomienia sąd opiekuńczy rozpoczyna postępowanie w sprawie. W terminie do 48 godzin sędzia wizytujący szpital wysłuchuje osobę przyjętą. W przypadku, gdy sędzia dojdzie do wniosku, że przyjęcie jest bezzasadne, pacjent powinien zostać natychmiast wypisany, a postępowanie umarza się. W innym przypadku o zasadności przyjęcia pacjenta sąd orzeka na rozprawie, która powinna się odbyć nie później niż 14 dni od otrzymania zawiadomienia. Pacjentowi objętemu omawianą procedurą sąd wyznacza adwokata lub radcę prawnego z urzędu.

Problemy związane z procedurą przyjęcia nagłego 

W praktyce często pojawiają się problemy z procedurą przyjęcia nagłego. Przede wszystkim są one związane z terminami. Nie w każdym przypadku możliwe jest szybkie wyznaczenie pacjentowi pełnomocnika, co znacząco przedłuża postępowanie. Również konieczność uzyskania opinii biegłych i czas doręczeń składają się na powody, dla których dochowanie 14-dniowego terminu dla przeprowadzenia rozprawy staje się niemożliwe. Nader często pacjenci uzyskują wypis ze szpitala, zanim procedura znajdzie swój finał w sądzie. Ponadto uczestnictwo pacjenta w rozprawie zwykle jest niemożliwe z uwagi na jego stan zdrowia i potrzebę dostania się do budynku sądu. W związku z tym warto zauważyć, że bardzo dobrą praktyką jest przeprowadzanie rozprawy na terenie szpitala.

Na obserwacji psychiatrycznej nie dłużej niż 10 dni

Specyfika kryzysu psychicznego sprawia, że postawienie diagnozy na podstawie pojedynczego badania bywa często niemożliwe. Stąd procedura mająca na celu poddanie pacjenta obserwacji psychiatrycznej bez jego zgody. Może być jej poddana osoba, która - tak jak w przypadku przyjęcia w trybie nagłym - zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, ale zachodzą wątpliwości, czy jest chora psychicznie. W tej sytuacji stosuje się procedurę identyczną jak przy przyjęciu w trybie nagłym, z tą różnicą, że pobyt pacjenta w szpitalu na przymusowej obserwacji nie może przekroczyć 10 dni.

O autorze
Mateusz Kępa jest prawnikiem. W latach 2015-2020 pełnił funkcję Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: Mateusz Kępa

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.