Zespół jelita nadwrażliwego - jak ograniczyć dolegliwości

Dr Anna Cybulska, kierownik Pracowni Endoskopii i Gastroenterologii Wojewódzkiego Szpitala Chirurgii Urazowej w Warszawie
opublikowano: 24-09-2009, 00:00

Co lekarz pierwszego kontaktu może zalecić pacjentowi z zespołem jelita nadwrażliwego (ZJN), by ograniczyć dolegliwości?

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Zespół jelita nadwrażliwego (ZJN) - używana jest też nazwa zespół jelita drażliwego (irritable bowel syndrome, IBS), jest najczęstszym zaburzeniem czynnościowym (nie chorobą) występującym w krajach uprzemysłowionych, gdzie objawy tego zespołu występują u 20-30 proc. populacji. Chorzy ci stanowią 20-50 proc. pacjentów zgłaszających się do gastrologa. Prawie dwie trzecie z nich to kobiety, co wynika prawdopodobnie z częstszej zgłaszalności zaburzenia, a nie z częstszego występowania.

Rozpoznanie zespołu jelita nadwrażliwego

Nie ma żadnego specyficznego markera dla ZJN. Opracowano kryteria rozpoznawania, oparte na objawach. Obecnie obowiązują tzw. Kryteria Rzymskie III. Według nich, początek objawów jest datowany na 6 miesięcy przed rozpoznaniem, a ból lub dyskomfort obecne są przynajmniej przez 3 dni w miesiącu, w ciągu ostatnich 3 miesięcy. Wymagane jest również wystąpienie uczucia poprawy po wypróżnieniu. Zespół jelita nadwrażliwego określa się jako zaburzenie czynnościowe, w którym oddawaniu stolca towarzyszą bóle brzucha z uczuciem parcia na stolec, wrażeniem niepełnego wypróżnienia i wzdęciami brzucha nasilającymi się w ciągu dnia.

Wzdęcia brzucha to objaw podtrzymujący rozpoznanie ZJN, uważany za najbardziej dokuczliwy przez 60-96 proc. pacjentów. Jest on wynikiem nie tyle nadmiernego gromadzenia gazów, ale wyrazem zaburzonego czucia trzewnego. Bóle brzucha są niecharakterystyczne, różnorodne pod względem nasilenia i lokalizacji. Zazwyczaj nasilają się po posiłku i ustępują po defekacji lub oddaniu gazów. Pacjenci nie odczuwają dolegliwości w nocy i jest to typowe dla zaburzeń czynnościowych. W zależności od dominującego rytmu wypróżnień, wyróżnia się postać ZJN z biegunką, z zaparciem, mieszaną i nieokreśloną.

Przyczyny zespołu jelita nadwrażliwego

Przyczyny zespołu pozostają nieznane. Wymienia się istnienie zaburzeń w przewodzeniu bodźców nerwowych między przewodem pokarmowym i ośrodkowym układem nerwowym, których następstwem są zaburzenia motoryki (ruchu) jelit, uwarunkowania psychologiczne, dietetyczne. Ostatnio podkreśla się również, że przebyte stany zapalne jelit wpływają na uszkodzenie bariery jelitowej oraz uogólnioną reakcję zapalną. W tej grupie chorych częściej występują zaburzenia psychiatryczne: depresja, hipochondria, objawy niepokoju, zaburzenia nastroju, objawy lęku. Uporczywe i różnorodne objawy ZJN decydują o potrzebie kontaktu z lekarzem. Dobra relacja pacjent - lekarz jest w tym przypadku kluczem do powodzenia leczenia.

Zasady postępowania w ZJN

Ponieważ nie istnieje swoista farmakoterapia zespołu jelita nadwrażliwego, właściwe jest stosowanie kilku zasad:

  1. Pacjentowi należy wytłumaczyć, że jest to zespół objawów łagodnych, przemijających; nie jest to choroba przewlekła, nie prowadzi do wyniszczenia, do spontanicznych remisji dochodzi u 10 proc. pacjentów w ciągu roku.
  2. Modyfikacja diety (4-5 posiłków dziennie, w równych odstępach czasowych) i picie płynów, głównie niegazowanych (co najmniej 2 l dziennie). Płyny są niezbędne do prawidłowego metabolizowania pokarmów.
  3. Odstawienie mleka. Często z ZJN współistnieje nietolerancja laktozy.
  4. Ograniczenie ilości spożywanej kawy, która działa prokinetycznie i w związku z uwalnianiem motyliny w jelitach może nasilać objawy współistniejącej biegunki. W postaci zaparciowej ZJN z kolei może łagodzić objawy. Dlatego uważa się, że picie do dwóch kaw dziennie nie jest przeciwwskazane.
  5. Ograniczenie spożywania cukrów prostych, sorbitolu (znajduje się np. w gumie do żucia). Pokarmy zawierające wysoko przetworzone cukry i tłuszcze (m. in. czekolada, słodycze, banany, daktyle, owoce morza) mogą nasilać objawy, szczególnie poprzez wpływ na ruch jelit. Okazuje się, że zawarte w nich związki są podstawą produkcji serotoniny, której nadmiar stwierdzono w naszych jelitach i upatruje się jej wpływu na różnorodne objawy tego zespołu.
  6. Nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy stosowaną dietą a powstawaniem ZJN, mimo to wielu pacjentów tu upatruje przyczyny swoich dolegliwości. Stosowanie nieracjonalnych i grożących upośledzeniem stanu odżywienia restrykcji żywieniowych powoduje niedobory witamin i mikroelementów, które dodatkowo utrudniają przebieg zaburzeń czynnościowych.
  7. Unikanie stresu. Stres indukuje poważne zmiany składu flory jelita i rozwój gatunków drobnoustrojów chorobotwórczych.
  8. Wprowadzenie do menu probiotyków, znajdujących się np. w fermentowanych produktach mlecznych.

Racjonalna farmakoterapia zespołu jelita nadwrażliwego

W przypadku braku poprawy stosuje się racjonalną farmakoterapię. W postaci ZJN z biegunką lekiem z wyboru w leczeniu objawowym jest agonista receptorów opiatowych - loperamid. Czasem wystarcza przyjęcie jednorazowej dawki przed snem, egzaminem czy podróżą, która oddziałuje bezpośrednio na zakończenia nerwowe i zwoje w ścianie jelita oraz hamuje sekrecję jelita. Należy pamiętać, że lek może nasilać bóle brzucha, w niektórych sytuacjach nudności, wymioty, utrudniać wydalanie zarazków poza organizm. 

W postaci zespołu jelita nadwrażliwego z biegunką ulgę mogą przynosić też leki spasmolityczne - trimebutyna, mebeweryna.

W ZJN zachodzi czasami potrzeba leczenia antydepresantami, zważywszy na swoisty rys psychologiczny cierpiących na ten zespół chorych - z objawami niepokoju, lęku, hipochondrii. Najwyższa zachorowalność występuje w grupie wiekowej 35-50 lat, co koreluje z występowaniem takich zaburzeń, jak niepokój, depresja. Aż u 50 proc. osób w okresie poprzedzającym wystąpienie objawów ZJN stosowano przemoc, najczęściej seksualną, rzadziej emocjonalną, werbalną.

W postaci biegunkowej ZJN znalazły zastosowanie głównie trójcykliczne antydepresanty: amitryptylina, doksepina, niekiedy sulpiryd, który ma działanie neuroleptyczne. Zmniejszają one czucie bólu trzewnego i działają rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit.

Antagoniści receptora serotoninergicznego są w fazie badań klinicznych: alosteron, cilansetron. Leki te wydłużają pasaż jelita, zmniejszają wydzielanie i nadwrażliwość trzewną. Ze względu na objawy uboczne, jak niedokrwienne zapalenie jelita grubego, ich stosowanie jest ograniczone. Leczenie przeciwzapalne moduluje odpowiedź immunologiczną w przewodzie pokarmowym, jest postrzegane jako leczenie przyczynowe w tzw. poinfekcyjnym ZJN. Zastosowanie glikokortykosteroidów w postaci poinfekcyjnej ZJN nie wpływa istotnie na przebieg choroby.

Niekiedy wymagane jest empiryczne leczenie doustnymi chemioterapeutykami, jak metronidazol, cyprofloksacyna oraz nowa pochodna - ryfaksymina. Wykazują one dużą skuteczność w leczeniu dysbakterioz przewodu pokarmowego. W biegunkowej postaci stosowanie dawki 800 lub 1200 mg przez 10 dni poprawia rytm wypróżnień u około 40 proc. pacjentów, natomiast w postaci zaparciowej w ponad 60 proc. przypadków. W poinfekcyjnym ZJN stwierdza się zmiany morfologiczne w przewodzie pokarmowym, przebiegające z zaburzeniami neuroprzekaźnictwa serotoninergicznego, uszkodzenie bariery jelitowej oraz uogólnioną reakcję zapalną.

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: Dr Anna Cybulska, kierownik Pracowni Endoskopii i Gastroenterologii Wojewódzkiego Szpitala Chirurgii Urazowej w Warszawie

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.