Jaskra: mechanizm powstawania, diagnostyka, leczenie

Iwona Kazimierska
opublikowano: 21-03-2018, 00:00

Aż 70 proc. przypadków jaskry w Polsce wykrywanych jest zbyt późno, by uratować widzenie, nawet przy intensywnym leczeniu. Ale jak można chorobę wykryć wcześnie, gdy co trzeci Polak nigdy nie był u okulisty. Tymczasem badanie w kierunku jaskry należy wykonać co 2 lata, a w przypadku osób z grupy podwyższonego ryzyka co 6-12 miesięcy.

SPIS TREŚCI

1. Zachorować na jaskrę może każdy

2. Mechanizm powstawania jaskry

3. Standard diagnostyki jaskry

4. Leczenie jaskry: konieczne obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego

5. Zabiegi przeciwjaskrowe coraz mniej inwazyjne

6. W leczeniu jaskry przydatne mogą być komórki macierzyste

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna

Jaskra jest drugą, po zaćmie, najczęstszą przyczyną ślepoty w krajach rozwiniętych. Według WHO, jaskra jest jednak chorobą dużo groźniejszą, ponieważ powoduje nieodwracalną utratę wzroku. Duże prawdopodobieństwo utraty widzenia występuje przy zaawansowanym, początkowym uszkodzeniu nerwu wzrokowego, szybkim tempie progresji zmian jaskrowych, długim oczekiwanym okresie przeżycia w momencie rozpoznania choroby, obecności dodatkowych czynników ryzyka, działaniach ubocznych leczenia.

Zachorować na jaskrę może każdy

W Polsce jaskra może występować nawet u 800 tys. osób. „Może na nią zachorować każdy, bez względu na wiek. Jaskra może być wrodzona, młodzieńcza. Są jednak osoby szczególnie narażone. Do czynników ryzyka należą m.in. podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe (IOP), krótkowzroczność, rodzinne występowanie jaskry, choroby układu sercowo-naczyniowego, takie jak zaburzenia rytmu serca czy nadciśnienie tętnicze. Także u osób o bardzo niskim ciśnieniu tętniczym częściej rozwija się ta choroba” — przypomina prof. dr hab. n. med. Jacek Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki II Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, prezes elekt Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

„Brak podwyższonego IOP nie wyklucza występowania jaskry. Nawet 50 proc. pacjentów z uszkodzeniem jaskrowym ma ciśnienie wewnątrzgałkowe utrzymujące się poniżej 22 mm Hg, czyli w normie. Dlatego diagnozując pacjenta z jaskrą w wywiadzie, należy zawsze badać dno oka i grubość rogówki” — zaznacza dr hab. n. med. Anna Kamińska z Katedry i Kliniki Okulistyki II Wydziału Lekarskiego WUM, przewodnicząca Sekcji Jaskry Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

Jaskra jest chorobą nieuleczalną, jednak wczesne podjęcie leczenia pozwala zachować dobre widzenie, a brak leczenia prowadzi do ślepoty. W większości przypadków jaskra nie boli i początkowo nie daje żadnych objawów, dlatego należy przeprowadzać regularne profilaktyczne badania okulistyczne.

Mechanizm powstawania jaskry

Istnieją dwie podstawowe odmiany jaskry o zbliżonym mechanizmie powstawania — jaskra otwartego kąta i jaskra zamykającego się kąta przesączania.

Ciecz wodnista, która jest stale wytwarzana w oku i zapewnia prawidłowe jego funkcjonowanie, opuszcza gałkę oczną i dostaje się do krwiobiegu w miejscu nazywanym kątem przesączania. Jeżeli odpływ płynu jest blokowany, wzrasta ciśnienie wewnątrzgałkowe, co prowadzi do ucisku na nerw wzrokowy. W konsekwencji włókna nerwowe są niszczone, a nerw wzrokowy zanika, ograniczając pole widzenia i w końcowym etapie powodując ślepotę. 

W jaskrze otwartego kąta przesączania odpływ cieczy wodnistej jest ograniczony. Ciśnienie wzrasta powoli, tym samym nerw wzrokowy jest niszczony stopniowo. Ta odmiana jaskry stanowi ok. 90 proc. przypadków w Europie. Choroba zazwyczaj nie daje wyraźnych objawów. Okresowo mogą wystąpić bóle gałek ocznych, bóle głowy, zamazanie widzenia, określane jako obraz „tęczowych kół” wokół źródeł światła. Objawy te często nie są kojarzone z chorobą oczu. 

W przypadku jaskry zamykającego się kąta przesączania specyficzna budowa przedniej części oka powoduje, że odpływ cieczy wodnistej jest blokowany przez tęczówkę, co prowadzi do wzrostu ciśnienia i wystąpienia ostrego ataku jaskry. Do zaburzenia może dojść np. w wyniku silnego stresu albo poszerzenia źrenicy. Wtedy w krótkim czasie mogą zanikać włókna nerwowe, powodując ślepotę. 

W jaskrze zamykającego się kąta możliwe jest wystąpienie silnych objawów bólowych głowy i oczu, przekrwienie gałek ocznych, nudności, wymioty, pogorszenie widzenia, wrażenie „tęczowej poświaty”. Z powodu wzrostu ciśnienia gałki oczne są twarde jak kamień. Taki stan wymaga natychmiastowej interwencji lekarza.

Standard diagnostyki jaskry

Stereoskopowa ocena tarczy nerwu II — podstawową metodą obrazowania tarczy nerwu wzrokowego jest oftalmoskopia, która służy ocenie ewentualnych jego ubytków. Bada się kształt tarczy, zagłębienia, proporcje ich wielkości i symetrię.

Tonometria — pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego. 

Pachymetria — pomiar grubości rogówki w jej centrum. 

Gonioskopia — metoda badania kąta przesączania za pomocą gonioskopu (specjalnej soczewki). Pozwala ocenić, czy kąt przesączania jest otwarty i szeroki, czy wąski i zamknięty, a także wskazuje ilość barwnika w kącie. 

Perymetria — jedno z podstawowych badań czynnościowych funkcji widzenia, wskazuje ewentualne ubytki w polu widzenia spowodowane jaskrą (ograniczenie pola widzenia, mroczki).

Leczenie jaskry: konieczne obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego

Jedynym sposobem leczenia jaskry o udowodnionej skuteczności jest obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego, które można uzyskać farmakologicznie, za pomocą lasera bądź metod chirurgicznych. Leczenie początkowe u większości chorych jest związane z farmakoterapią miejscową. W jaskrze zaawansowanej, u chorych z wysokim IOP oraz u chorych niewspółpracujących należy rozważyć postępowanie chirurgiczne. 

IOP obniża się do wartości tzw. ciśnienia docelowego, będącego szacunkową górną średnią wartością IOP, przy której tempo rozwoju jaskry zostanie spowolnione na tyle, że pozwoli utrzymać standard życia zależny od widzenia, w oczekiwanym czasie życia pacjenta. Nie ma jednej wartości ciśnienia docelowego. Musi ono być ustalane indywidualnie dla każdego pacjenta, oddzielnie dla każdego oka, w zależności od stopnia uszkodzenia jaskrowego i musi być modyfikowane w zależności od stopnia i tempa progresji choroby. 

Zabiegi przeciwjaskrowe coraz mniej inwazyjne

W ostatnich latach powstało wiele rodzajów zabiegów przeciwjaskrowych. Zdaniem prof. Jacka Szaflika, wśród wielorakich nowatorskich sposobów wyrównywania ciśnienia w oku i niwelowania skutków jaskry — wszczepiania implantów, tworzenia przetok odprowadzających ciecz wodnistą czy zmniejszania jej produkcji — nie ma idealnego i każdy trzeba dostosować do indywidualnych warunków panujących w chorym oku. Zabiegi te jednak są coraz mniej inwazyjne i sięga się po nie coraz częściej przy mniej zaawansowanych stadiach choroby. Przy kwalifikacji chorego do określonego postępowania niezwykle ważna jest znajomość skuteczności i ograniczeń danej metody. Istotne jest również doświadczenie chirurga w wykonywaniu tego rodzaju operacji.

W leczeniu jaskry przydatne mogą być komórki macierzyste

Naukowcy wiążą duże nadzieje z badaniami nad terapią komórkami macierzystymi. W związku z tym, że komórki pluripotencjalne mogą dzielić się i różnicować w prawie wszystkie rodzaje komórek, daje to ogromne możliwości zastąpienia utraconych komórek w wyniku choroby lub urazu. Podczas prób zastosowania terapii komórkami macierzystymi w jaskrze, naukowcy skupiają się na zastąpieniu dwóch rodzajów komórek: siateczki beleczkowania oraz zwojowych siatkówki. 

Komórki beleczkowania zapewniają przepływ cieczy wodnistej oraz usuwają ciała obce za pomocą fagocytozy. Zmiany w ich kształcie, wielkości oraz przepuszczalności mogą przyczyniać się do rozwoju jaskry. Potencjalną korzyścią z zastąpienia uszkodzonych komórek jest przywrócenie prawidłowej regulacji IOP. Komórki zwojowe siatkówki w przebiegu jaskry są nieodwracalnie niszczone. Badania zwracają uwagę na potencjalne korzyści z przeszczepiania komórek macierzystych w takim wskazaniu. 

60 mln osób na świecie choruje na jaskrę, z czego ok. 10 proc. jest z jej powodu obuocznie niewidomych

5 proc. - tylko taki odsetek chorych odczuwa charakterystyczne dla jaskry dolegliwości: nagły ból oka, nudności, widzenie czarnych plam zamiast czystego obrazu

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: Iwona Kazimierska

× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.