Infekcje wirusowe: problem terapeutyczny to zapalenie, a nie infekcja

prof. dr hab. n. med. Andrzej M. Fal
opublikowano: 02-12-2022, 11:54

W przypadku zapalenia w przebiegu infekcji wirusowej dróg oddechowych, w całym okresie trwania objawów wskazane jest stosowanie substancji, których zadaniem jest hamowanie reakcji zapalnej, aby nie dopuścić do jej nadmiernego rozwoju, bądź gdy jej objawy stają się dla pacjenta zbyt dolegliwe.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
Pod potocznym określeniem
Pod potocznym określeniem "zwykłego przeziębienia” kryje się bardzo wiele infekcji wirusowych głównie górnych dróg oddechowych. Najczęściej patogenem jest RSV, adenowirus czy koronawirus.
iStock
Afiliacja eksperta Pulsu Medycyny

Prof. dr hab. n. med. Andrzej M. Fal, Klinika Alergologii, Chorób Płuc i Chorób Wewnętrznych, Centralny Szpital Kliniczny MSWiA w Warszawie Wydział Medyczny. Collegium Medicum, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Zapalenie to złożona reakcja układu immunologicznego w odpowiedzi na zaburzenie homeostazy organizmu w wyniku naruszenia powłok ciała (skóry, błony śluzowej), wtargnięcia patogenów (wirusów, bakterii, grzybów, pierwotniaków), ekspozycji na środki drażniące (płynne, lotne, stałe) i szereg innych czynników. Ze względu na różnorodność przyczyn, reakcja zapalna ma także zróżnicowane schematy przebiegu.

Z punktu widzenia tego artykułu najistotniejszym jest przebieg reakcji zapalnej w wyniku wniknięcia patogenu przez drogi oddechowe. Jak opisano, w wielu przypadkach w infekcjach dróg oddechowych jest to głównie (w ponad 90%) patogen wirusowy [1-3]. Wirusy są obligatoryjnymi pasożytami wewnątrzkomórkowymi. Uszkadzanie komórek, namnażanie i, w efekcie, zajmowanie kolejnych komórek jest dla nich warunkiem przeżycia, a także tworzenia nowych szczepów lub wariantów w wyniku mutacji. W ramach obrony homeostazy każda infekcja generuje reakcję zapalną, której podstawowym zadaniem jest eliminacja patogenu. Reakcja zapalna jest jednym z fizjologicznych mechanizmów towarzyszących także procesom naprawy uszkodzonych tkanek. Nadmiarowa lub długotrwała może jednak w rezultacie prowadzić do upośledzenia funkcji tkanek lub narządów, a nawet do stanów zagrażających życiu.

Trzy etapy reakcji układu odpornościowego na infekcję wirusową

Reakcje układu immunologicznego na infekcję wirusową można schematycznie podzielić na trzy etapy pierwszy - napływ komórek układu odpornościowego w celu powstrzymania rozwoju infekcji, rozpoczęcie produkcji wczesnych mediatorów (TNF-alfa, prostaglandyn, interleukin, interferonów). Jednym z głównych czynników regulujących jest NF-κB odgrywający istotną rolę m.in. w regulacji odpowiedzi na infekcję (szczególnie wirusową) i w rozwoju zapalenia. W drugim etapie – dalszy rozwój stanu zapalnego; pojawienie się objawów, m.in. wysokiej gorączki, mokrego kaszlu, kataru, bólu, obrzęku zatok.

Pierwszy i drugi etap rozwoju zapalenia są bezwzględnie konieczne i korzystne z punktu widzenia organizmu człowieka. Prowadzą do minimalizacji skutków zakażenia. Jeżeli czynnik działa miejscowo, mediatory reakcji zapalnej przyczyniają się do jego eliminacji i regeneracji tkanki. W przypadku silnego miejscowego działania czynnika zapalnego bądź działania uogólnionego, mediatory będą powodować objęcie procesem zapalnym także zdrowych tkanek i narządów, co może powodować przejście do trzeciego etapu - narastającej odpowiedzi zapalnej, ekstremalnie do postaci „burzy cytokinowej”, z możliwym uszkodzeniem tkanek i narządów własnych oraz generowaniem odległych powikłań [4] (ryc.1).

Patologia infekcji (na podstawie Virgin H.W. [5]).
Patologia infekcji (na podstawie Virgin H.W. [5]).

W praktyce pacjenci przychodzą do lekarza najczęściej na początku etapu drugiego, co klinicznie nakłada się na koniec okresu inkubacji i wystąpienie objawów. W przypadku zapalenia w przebiegu infekcji wirusowej dróg oddechowych, w całym okresie trwania objawów wskazane jest stosowanie substancji, których zadaniem jest hamowanie reakcji zapalnej, aby nie dopuścić do jej nadmiernego rozwoju, bądź gdy jej objawy stają się dla pacjenta zbyt dolegliwe.

W takich przypadkach oprócz klasycznych już leków z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) częściej, z dużym efektem stosowane są leki oparte na substancjach ekstrahowanych z roślin bądź syntezowane na wzór naturalnych produktów pochodzenia roślinnego. Szczególnie terpenoidy, mają ogromne znaczenie w leczeniu ostrych stanów zapalnych dróg oddechowych w infekcji wirusowej oraz stanów przewlekłych, takich jak przewlekłe zapalenie zatok i oskrzeli, przewlekła obturacyjna choroba płuc i astma oskrzelowa.

Mechanizm działania eukaliptolu - wyniki badań

Taką substancją pochodzenia roślinnego należącą do grupy monoterpenów, dobrze zbadaną pod względem skuteczności i bezpieczeństwa w licznych badaniach klinicznych w protokole podwójnie ślepej próby, jest 1,8-cyneol znany także pod nazwą eukaliptolu [6].

Ze względu na dużą ilość badań, nie tylko klinicznych, udało się dokładnie określić mechanizmy działania 1,8-cyneolu. Zmniejsza on aktywność czynnika transkrypcyjnego NF-κB powodując ograniczenie produkcji cytokin prozapalnych samodzielnie [7] i prawdopodobnie w mechanizmie addycji do działania glikokortykosteroidów [8]. Ponadto Jurgens i wsp. wykazali hamowanie przez 1,8-cyneol metabolizmu arachidonowego, w efekcie hamowanie tworzenia leukotrienu B4 (LTB4) i prostaglandyny E2 (PGE2) [9]. Także badania in vitro wykazały, że 1,8-cyneol zmniejszył (o ponad 60%) produkcję TNFα, IL-1β, IL-6 i IL-8 w monocytach oraz TNFα, IL-1β, IL -4 i IL-5 w limfocytach zdrowych osób [10].

Udowodniono, że w praktyce cyneol hamuje lub co najmniej redukuje wszystkie podstawowe objawy zapalenia towarzyszącego infekcji wirusowej (ryc. 2).

Objawy przeziębienia na podstawie Fokkens W.J. i wsp. [11].
Objawy przeziębienia na podstawie Fokkens W.J. i wsp. [11].

W badaniu klinicznym porównującym skuteczność i bezpieczeństwo dwóch terapii (1,8-cyneol, vs pięcioskładnikowy preparat ziołowy) ostrego nieropnego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych wykazano bardzo istotną przewagę cyneolu w kontekście każdego ocenianego objawu (p<0,001) [12]. W innym badaniu (także podwójnie ślepej próby kontrolowanej placebo) po czterech dniach leczenia 1,8-cyneolem stwierdzono znaczącą poprawę (p=0,0001) w zmniejszeniu napadów kaszlu produktywnego [13]. Uzupełnieniem udokumentowania silnego wpływu na redukcję nadmiernej produkcji i ewakuację wydzieliny w drogach oddechowych w trakcie reakcji zapalnej przez 1,8-cyneol jest publikacja wykazująca lepszą stymulację oczyszczania śluzowo-rzęskowego w porównaniu do placebo i ambroksolu [14] w połączeniu z wykazaniem ex vivo silnej redukcji przez 1,8-cyneol ekspresji genu mucyny [15].

W przeziębieniu należy dobrać dla pacjenta właściwe leczenie przeciwzapalne

Pod potocznym określeniem "zwykłego przeziębienia” kryje się bardzo wiele infekcji wirusowych głównie górnych dróg oddechowych. Najczęściej patogenem jest RSV, adenowirus czy koronawirus. Tak więc „zwykłe przeziębienie” to jest efekt infekcji wirusowej, tak samo jak grypa. Lecząc "zwykłe przeziębienie" czy inne oddechowe infekcje musimy pamiętać, że nie działają tutaj antybiotyki, lecz zgodnie z nasileniem objawów zapalenia dobrać dla pacjenta właściwe leczenie przeciwzapalne.

W niedawno opublikowanych badaniach niemiecka grupa badaczy wykazała, że nie tylko dobór terapii przeciwzapalnej/objawowej ma istotne znaczenie. Udowodnili, że również czas jej włączenia jest bardzo istotny. 1,8-cyneol włączano do leczenia u pacjentów z objawami infekcji wirusowej dróg oddechowych w trzech grupach czasowych: poniżej 12, 12-24 i ponad 24 godziny po pojawieniu się pierwszych objawów. U pacjentów, u których leczenie włączono najszybciej obserwowano znacznie łagodniejszy przebieg infekcji (mniej objawów o mniejszym natężeniu) oraz szybsze jej ustąpienie [16-17]. Jest to bardzo istotna obserwacja dowodząca, że szybkie zwalczanie nadmiernie rozwijającej się reakcji zapalnej jest kluczowe w hamowaniu infekcji wirusowych dróg oddechowych oraz, że 1,8-cyneol jest substancją, która jest w stanie opanować objawy zapalenia w takich przypadkach.

1,8-cyneol jest jedną z najlepiej przebadanych pod względem skuteczności i bezpieczeństwa substancją pochodzenia roślinnego stosowaną w leczeniu objawów stanu zapalnego w przebiegu infekcji wirusowych dolnych i górnych dróg oddechowych. Wykazuje on wyjątkowo wielokierunkowe działanie przeciwzapalne połączone z silnymi właściwościami mukolitycznymi, sekretolitycznymi i mukokinetycznymi.

Odpowiedź na rosnący problem antybiotykooporności

Ze względu na szerokie działanie, wielość punktów uchwytu, wysokie bezpieczeństwo oraz dużą akceptację przez pacjentów 1,8-cyneol staje się niewątpliwie istotnym lekiem w leczeniu objawowym zapaleń towarzyszących infekcjom dróg oddechowych. Także biorąc pod uwagę coraz więcej doniesień o jego możliwych mechanizmach działania przyczynowego w infekcjach, to znaczy bezpośredniego działania przeciwbakteryjnego i przeciwwirusowego, można przyjąć, że jego rola i wartość terapeutyczna będzie wzrastała. Tym bardziej, że obecnie dominujące nadużywanie antybiotyków w terapii infekcji górnych dróg oddechowych jest głównym powodem narastającej lawinowo antybiotykooporności, co stwarza istotne zagrożenie dla zdrowia publicznego w najbliższej przyszłości.

W niedawno opublikowanym artykule „Zasady racjonalizacji terapii antybiotykowych w schorzeniach układu oddechowego i moczowego” autorzy podkreślają, że niewłaściwe stosowanie antybiotyków, a zwłaszcza ich nadużywanie, przyspiesza powstawanie oporności i wskazują na właściwość terapii przeciwzapalnej i objawowej w infekcjach, których patogen z definicji nie ulega działaniu żadnej grupy antybiotyków [18].

Piśmiennictwo:

  1. Worrall G. Acute sore throat. Can Fam Physician 2011;57(7):791-794.
  2. Heikkinen T., Järvinen A. The common cold. Lancet 2003;361: 51–59.
  3. Kinkade S., Long N.A. Acute Bronchitis. Am Fam Physician. 2016;94(7):560-565.
  4. Bohn M.K. i wsp. Pathophysiology of COVID-19: Mechanisms Underlying Disease Severity and Progression. Physiology (Bethesda). 2020;35(5):288-301.
  5. Virgin H.W. In vivo veritas: pathogenesis of infection as it actually happens. Nat Immunol. 2007;8(11):1143-1147.
  6. Najda A. Roślinne substancje lotne; olejki eteryczne. Episteme. 2015;27(II): 65-77.
  7. Greiner J.F. i wsp. 1,8-Cineol inhibits nuclear translocation of NF-κB p65 and NF-κB-dependent transcriptional activity. Biochim Biophys Acta. 2013;1833(12):2866-2878.
  8. Juergens L.J. i wsp. Anti-inflammatory effects of 1,8-cineole (eucalyptol) improve glucocorticoid effects in vitro: A novel approach of steroid-sparing add-on therapy for COPD and asthma? Synergy 2017; 5:1-8.
  9. Juergens U.R. i wsp. Anti-inflammatory effects of eucalyptol (1,8-cineole) in bronchial asthma: inhibition of arachidonic acid metabolism in human blood monocytes ex vivo. Eur J Med Res. 1998; 3(9): 407–412.
  10. Juergens U.R. i wsp. Inhibition of cytokine production and arachidonic acid metabolism by eucalyptol (1,8-cineole) in human blood monocytes in vitro. Eur J Med Res. 1998;3(11):508–510.
  11. Fokkens W.J. i wsp. European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps 2020. Rhinology 2020;58(SupplS29):1-464
  12. Tesche S. i wsp. The value of herbal medicines in the treatment of acute non-purulent rhinosinusitis. Results of a double-blind, randomised, controlled trial. Arch Otorhinolaryngol 2008; 265(11): 1355-1359.
  13. Fischer J., Dethlefsen U. Efficacy of cineole in patients suffering from acute bronchitis: a placebo-controlled double-blind trial. Cough 2013; 9(1):25.
  14. Kaspar P. i wsp. A Comparison of Secretolytic Agents Alteration of the ciliary frequency and pulmonary function following therapy with cineole and ambroxol. Atemw.-Lungenkrkh. 1994; 20(11): 605-614
  15. Sudhoff H. i wsp. 1,8-Cineol Reduces Mucus-Production in a Novel Human Ex Vivo Model of Late Rhinosinusitis. PLoS One. 2015;10(7):e0133040.
  16. Kardos P. i wsp. Early cineole administration during common cold reduces severity and promotes faster symptom decline compared to delayed treatment. European Respiratory Society (ERS) International Congress 2022, in Barcelona 4-6 Wrzesień 2022.
  17. Kardos P. i wsp. Benefits of early cineole administra tion during common cold: an exploratory clinical trial. 56. DEGAM-Jahreskongress, Wrzesień 2022. Greifswald.
  18. Fal A.M. i wsp. Zasady racjonalizacji terapii antybiotykowych w schorzeniach układu oddechowego i moczowego. Medical Tribune. 2022;5:3-18.

Źródło: Puls Medycyny

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.