Genetyczne predyspozycje zachorowania na raka

Marta Koton-Czarnecka
15-06-2005, 00:00

Badanie nosicielstwa znanych genów predyspozycji do określonych nowotworów ma jedynie pomocnicze znaczenie w kwalifikowaniu do grup wysokiego ryzyka. Dlatego należy być ostrożnym w przypisywaniu im nadmiernej roli, by nie uśpić czujności onkologicznej.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
W 2003 r. z inicjatywy Polskiej Unii Onkologii oraz Centrum Onkologii w Warszawie ustanowiono program Ministerstwa Zdrowia dotyczący opieki nad rodzinami z grupy wysokiego, dziedzicznie uwarunkowanego ryzyka zachorowania na raka piersi i jajnika oraz raka jelita grubego i błony śluzowej trzonu macicy.
Celem programu jest wykrywanie rodzin należących do grupy wysokiego ryzyka i zapewnienie ich członkom ciągłej opieki lekarskiej ukierunkowanej na możliwie najwcześniejsze wykrywanie nowotworów, a w szczególnych przypadkach także zapobieganie ich rozwojowi.
?Ponieważ przebieg i wrażliwość na leczenie niektórych nowotworów uwarunkowanych dziedzicznie różnią się od przebiegu nowotworów występujących sporadycznie, kolejnym ważnym celem programu jest dobór optymalnych metod terapii w przypadku zachorowania. Wczesne wykrycie choroby oraz jej optymalne leczenie przyczyniają się do znacznego zmniejszenia umieralności w rodzinach z grupy najwyższego i wysokiego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe, w tym zwłaszcza na raka piersi - mówi prof. Jan Steffen, kierownik Zakładu Immunologii Centrum Onkologii w Warszawie. - Ponadto w niektórych rodzinach wysokiego ryzyka możliwe jest ograniczanie prawdopodobieństwa nawrotu nowotworu oraz zachorowania na drugi nowotwór, np. na raka jajnika u chorych wcześniej wyleczonych z raka piersi".
Program opieki nad rodzinami szczególnie narażonymi na zachorowanie na raka piersi i jajnika obejmuje rodziny, w których ryzyko względne jest co najmniej czterokrotnie wyższe niż w populacji ogólnej. Oznacza to, że prawdopodobieństwo indywidualnego ryzyka zachorowania u osób zakwalifikowanych do programu wynosi 20 lub więcej procent. Szacuje się, że w Polsce jest około 100 tys. kobiet obarczonych wysokim, dziedzicznie uwarunkowanym ryzykiem zachorowania na raka piersi i jajnika, z czego w 2004 r. opieką objętych było 2,7 tys. kobiet.

Szczegółowy wywiad rodzinny

Podstawowym kryterium zakwalifikowania do programu opieki są dane o liczbie i wieku zachorowań na raka piersi i raka jajnika wśród krewnych I stopnia (matka, siostry, córki) oraz II stopnia (siostry matki, siostry ojca, babki ze strony matki i ojca), ewentualnie także dalszych stopni pokrewieństwa. ?Takie dane pozyskuje się przede wszystkim od chorych na raka piersi lub jajnika leczonych w dużych szpitalach onkologicznych uczestniczących w programie. Drugi sposób to wywiady przeprowadzane w ramach onkologicznego poradnictwa otwartego, u wszystkich osób, które zgłaszają się do poradni. Preselekcji nosicielek ryzyka dokonywać mogą także lekarze rodzinni (taki sposób praktykowany jest w województwie zachodniopomorskim). Jednak za ostateczną identyfikację rodzin wysokiego ryzyka zachorowania i określenie jego poziomu zawsze odpowiada lekarz onkolog lub genetyk kliniczny, który kieruje w danej placówce programem opieki" - objaśnia prof. Jan Steffen.
Jeśli na podstawie wywiadu rodzinnego potwierdzone zostanie wysokie ryzyko zachorowania, pacjentce oferowane jest badanie nosicielstwa mutacji w genie BRCA1. Brak zgody na badanie genetyczne nie wyklucza jednak jej uczestnictwa w programie. Testy genetyczne ukierunkowane są na wykrycie co najmniej trzech najczęściej występujących mutacji tego genu. Pozytywny wynik badania, tj. wykrycie nosicielstwa mutacji, potwierdzone badaniem drugiej próbki DNA, umożliwia uściślenie poziomu ryzyka, a także wyłączenie z grupy ryzyka tych krewnych chorej, które nie są nosicielkami mutacji. Wynik negatywny (brak mutacji) nie wyklucza jednak wysokiego ryzyka zachorowania. ?Szacuje się, że zachorowania na raka piersi i/lub jajnika wśród kobiet z rodzin wysokiego ryzyka stanowią około 20 proc. wszystkich zachorowań na te nowotwory. Zachorowania związane z mutacjami genów BRCA1 i BRCA2 to tylko 2-4 proc. wszystkich zachorowań na raka piersi i/lub jajnika i około 10-15 proc. zachorowań wśród rodzin obarczonych wysokim, dziedzicznie uwarunkowanym ryzykiem. Dlatego pacjentki z obciążeniem rodzinnym, u których stwierdzono brak mutacji badanych genów, są również włączane do programu opieki - wyjaśnia prof. J. Steffen. - Badanie nosicielstwa znanych genów predyspozycji ma więc w kwalifikowaniu do grup wysokiego ryzyka znaczenie jedynie pomocnicze. Wynika to stąd, że nasza dotychczasowa wiedza o genach predyspozycji do rozwoju chorób nowotworowych jest w dalszym ciągu bardzo niepełna".

Systematyczne badania profilaktyczne

Programy poradnictwa genetycznego największy nacisk kładą na systematyczną opiekę zmierzającą do wczesnego wykrywania nowotworów. Ponieważ średni wiek zachorowania na raka piersi w grupach ryzyka jest zazwyczaj znacznie wcześniejszy niż średni wiek zachorowania w całej populacji, konieczne jest wczesne rozpoczęcie regularnych badań profilaktycznych. Oprócz samokontroli piersi (raz w miesiącu, po miesiączce) oraz badania piersi przez lekarza (raz lub dwa razy w roku), objętym opieką kobietom powyżej 25 roku życia poradnia genetyczna oferuje coroczne badanie mammograficzne i/lub USG piersi. ?W przypadku młodych kobiet wybór badania mammograficznego lub USG, a następnie ocena wyników tych badań muszą być dokonywane przez doświadczonych specjalistów. Generalnie, jeśli piersi mają budowę gruczołową - a tak jest u większości młodych probantek - to do 40 roku życia zaleca się coroczne badanie USG, a od 40 roku życia mammografię. Niezależnie od badania USG, pierwsze badanie mammograficzne powinno być wykonane pomiędzy 25 a 30 rokiem życia" - uważa prof. Jan Steffen.
Kolejnym elementem programowej opieki medycznej są coroczne badania profilaktyczne ukierunkowane na wczesne wykrycie raka jajnika, wykonywane począwszy od 30 roku życia: badanie ginekologiczne, USG przezpochwowe i oznaczenie CA125 w surowicy krwi. Wszystkie badania oraz ewentualne leczenie w przypadku wykrycia nowotworu powinny być wykonywane w ośrodku, w którym znajduje się poradnia genetyczna, gdyż umożliwia to optymalny dobór metody leczenia.
Kobietom z rodzin szczególnie silnie obciążonych, a zwłaszcza tym, które już zachorowały na raka piersi, proponowane jest - jako jedna z opcji - wykonanie zabiegu usunięcia jajników i jajowodów (adneksektomia). Usunięcie jajników wraz z przydatkami zmniejsza ryzyko nawrotu choroby nowotworowej i prawdopodobieństwo rozwoju nowotworu w drugiej piersi oraz zapobiega zachorowaniu na raka jajnika, który - przy silnym obciążeniu rodzinnym - często rozwija się jako drugi nowotwór. Zabieg ten warunkuje jednak przedwczesną menopauzę i dlatego pacjentka powinna być szczegółowo informowana nie tylko o korzyściach, ale i o ubocznych skutkach tego zabiegu (w 2004 r. przeprowadzono w Polsce w ramach programów opieki 57 profilaktycznych adneksektomii).
W kilku ośrodkach na świecie, m.in. także w Pomorskiej AM w Szczecinie, prowadzone są próby zmniejszenia ryzyka zachorowania na uwarunkowanego dziedzicznie raka piersi i jajnika poprzez profilaktykę nieinwazyjną. Metody te wymagają jednak weryfikacji w kontrolowanych badaniach klinicznych. ?Potwierdzeniem efektywności programu opieki nad rodzinami wysokiego ryzyka jest wykrycie w 2004 roku 26 nowotworów wśród 2700 kobiet objętych programem, podczas gdy prawdopodobieństwo ich wykrycia w całej populacji kobiet w wieku 30-70 lat w Polsce wynosi tylko nieco więcej niż 1 promil na rok - stwierdza prof. J. Steffen. - Obecnie w programie uczestniczy 19 placówek onkologicznych w 16 województwach, a docelowo planujemy uruchomienie po jednej poradni w każdym województwie. W kilku większych województwach działają dwie poradnie, co jest adekwatne do liczby zachorowań na raka piersi wśród kobiet z tych województw. Poradnie genetyczne uczestniczące w programie są przeważnie umiejscowione w dużych placówkach medycznych, zatrudniających specjalistów z różnych dyscyplin wiedzy i mających duże doświadczenie zarówno w rozpoznawaniu, jak i leczeniu raka piersi i jajnika".

Prewencja raka jelita grubego

Drugi prowadzony obecnie w Polsce program opieki medycznej nad rodzinami wysokiego, dziedzicznie uwarunkowanego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe dotyczy wczesnego wykrywania i prewencji raka jelita grubego i raka błony śluzowej trzonu macicy. ?Ogólny schemat postępowania w ramach tego programu jest podobny do zasad programu obejmującego osoby szczególnie narażone na zachorowanie na raka piersi i jajnika. Program dotyczący prewencji raka jelita grubego i raka błony śluzowej trzonu macicy cieszy się jednak znacznie mniejszym zainteresowaniem pacjentów, być może z powodu niechęci do poddawania się częstym badaniom kolonoskopowym. Mniej jest też placówek, wykonujących trudne i pracochłonne badania nosicielstwa mutacji kilku różnych genów, które mogą warunkować bardzo wysokie ryzyko zachorowania na te nowotwory. Jednak dzięki badaniom kolonoskopowym udaje się wykrywać i leczyć niektóre stany przedrakowe, a rezultatem programowej opieki np. nad członkami rodzin z dziedziczną gruczolakowatą polipowatością jelit, związaną ze szczególnie wysokim ryzykiem zachorowań na raka jelita grubego, jest średnio 12 dodatkowych lat przeżycia" - podkreśla prof. Jan Steffen.







Źródło: Puls Medycyny

Podpis: Marta Koton-Czarnecka

Puls Medycyny

Diagnostyka / Genetyczne predyspozycje zachorowania na raka
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.