Czy podawać sole litu w czasie ciąży? Odpowiedź jest złożona

prof. dr hab. n. med. Łukasz Święcicki, II Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii 
w Warszawie
opublikowano: 18-11-2021, 08:15

Podawanie litu w ciąży, czy też zachodzenie w ciążę podczas podawania litu, to nie tylko problem interakcji między substancją chemiczną a ciałem człowieka. To raczej złożony problem psychofarmakospołeczny. I tak musi być traktowany.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
AdobeStock

Sole litu (w Polsce zazwyczaj węglan) są pewnie najstarszym stale stosowanym lekiem psychiatrycznym na świecie. Historię ich stosowania można prześledzić od 1949 r., a incydentalne doniesienia pojawiały się już w XIX w. Jednak osobom niezajmującym się tym tematem, może się wydawać, że jest to lek niszowy. W rzeczywistości przyjmują go miliony osób. Nic więc dziwnego, że w którymś momencie (trudno ustalić kiedy) zaczęto się interesować potencjalnym wpływem litu na zdrowie kobiety w ciąży i jej nienarodzonego dziecka.

Wpływ litu na rozwój płodu: błąd metodologiczny pierwszych badań

Wyniki pierwszych badań nie były zachęcające. Wydawało się, że podawanie litu w okresie ciąży (głównie w I trymestrze) może istotnie zwiększać częstość występowania wad serca (zespołu Ebsteina) u dziecka. Ta informacja bardzo się utrwaliła w powszechnej świadomości i tak już zostało. Ale tylko w świadomości, bo w świecie rzeczywistym sytuacja bardzo się zmieniła.

Okazało się, że pierwsze badania dotyczące wpływu litu na dziecko były obarczone istotnym błędem metodologicznym. Porównywano kobiety z chorobą afektywną dwubiegunową przyjmujące lit z kobietami zdrowymi. Tymczasem od dawna wiadomo, i jest to stała tendencja, że osoby z ChAD częściej i więcej palą oraz piją alkohol. Oczywiście te czynniki mogą być odpowiedzialne za różne efekty teratogenne, w tym także za wystąpienie zespołu Ebsteina.

Metaanaliza skorygowała 
dotychczasowe poglądy

W 2018 r. w piśmie „Lancet Psychiatry” opublikowano wyniki dużej metaanalizy, porównującej przebieg ciąży u 772 kobiet przyjmujących lit oraz 21 397 kobiet z chorobą afektywną dwubiegunową lub depresją (lit bywa także stosowany w leczeniu depresji nawracającej), które litu nie przyjmowały. Wyniki jasno wykazały, że przyjmowanie litu nie powodowało żadnych komplikacji ani podczas ciąży, ani podczas porodu.

W przypadku noworodków eksponowanych na lit w życiu płodowym stwierdzano większe ryzyko konieczności ponownego przyjęcia do szpitala (27,5 proc.) w porównaniu z dziećmi, które nie miały takiej ekspozycji (14,3 proc.). U dzieci narażonych na działanie litu w pierwszym trymestrze ciąży ryzyko wystąpienia wady układu krążenia było wyższe niż u pozostałych badanych, jednak różnica nie była znamienna statystycznie (2,1 proc. a 1,6 proc.).

Autorzy, niestety, nie dysponowali danymi dotyczącymi stężenia litu w surowicy, dlatego nie są w stanie orzec, na ile występujące problemy miały związek z dawką. Niewątpliwie wynik tego badania wskazuje, że jest jakieś ryzyko, ale nie wydaje się ono duże.

Autorzy innego, opublikowanego kilka lat wcześniej, systematycznego przeglądu określają to ryzyko jako „niepewne”. A z listów do redakcji NEJM, opublikowanych w 2017 r., dowiadujemy się, że: „ryzyko stosowania litu u kobiet w ciąży jest prawdopodobnie niższe niż dotąd myślano i dotyczy jedynie dużych dawek leku”.

Wpływ litu na wielkość noworodka

Gdyby to wszystko było takie proste... Kiedyś naukowcy źle zbadali — i wyszło, że to trutka, ale potem poprawili — i wyszło, że dobre. W medycynie rzadko jest tak prosto. Bo np. w Argentynie, a dokładnie w Andach, można spotkać niezwykle dużą, bodaj największą na Ziemi, rozbieżność między naturalną zawartością litu w wodzie w różnych miejscach regionu. Wartości wahają się od 5 do 1600 mcg/l (w Europie to zazwyczaj 30-100). No więc naukowcy zastanawiali się, czy nie ma to wpływu na przebieg ciąży.

Psychologia i psychiatria
Specjalistyczny newsletter przygotowywany przez ekspertów
ZAPISZ MNIE
×
Psychologia i psychiatria
Wysyłany raz w miesiącu
Specjalistyczny newsletter przygotowywany przez ekspertów
ZAPISZ MNIE
Administratorem Twoich danych osobowych będzie Bonnier Business (Polska). Klauzula informacyjna w pełnej wersji dostępna jest tutaj

Okazuje się, że rodzaj wody ma wpływ. Otóż stężenie litu we krwi i w moczu kobiet (związane po prostu z piciem wody) koreluje odwrotnie zarówno z wielkością głowy i uda dziecka w drugim trymestrze ciąży, jak i z długością całego ciała po urodzeniu. Czyli im więcej litu, tym noworodek mniejszy! Autorzy nie badali innego rodzaju problemów, ale wpływ litu na wielkość noworodków był wyraźny.

Nieleczenie choroby psychicznej szkodzi bardziej

Jeśli ktoś myśli, że tu się kończą komplikacje, to bardzo się myli. Niezależnie od tego, czy lit szkodzi bardziej, czy mniej, czy też może prawie wcale, nie można zapominać, że lit podaje się ludziom nie bez wyraźnego powodu. W tym przypadku przyczyną jest choroba psychiczna: choroba afektywna dwubiegunowa lub depresja. Jeśli lit skutecznie hamuje nawroty tych chorób, a przecież po to jest stosowany, to można się spodziewać, że przerwanie leczenia istotnie zwiększa ryzyko nawrotu. Tak też jest. Z kolei depresja (a w jeszcze większym stopniu mania) wpływa na zdrowie nienarodzonego dziecka co najmniej tak samo silnie jak lit. Piszę „co najmniej”, bo ten wpływ zależy od bardzo wielu czynników i może być indywidualnie różny. Możliwe są wszelkie scenariusze — począwszy od nieregularnego i niezdrowego odżywiania się matki, a skończywszy nawet na samobójstwie.

W tej sytuacji zawsze mówi się o rozważeniu stosunku ryzyka do korzyści. Łatwo powiedzieć. Czy naprawdę lekarz ma sam podejmować tego typu decyzje?

Podawanie litu w ciąży - problem psychofarmakospołeczny

Ja mam w tej sytuacji stały model postępowania (mam oczywiście na myśli ciążę planowaną). Informuję przyszłych rodziców, że zachodzi znaczne ryzyko wystąpienia zaostrzenia choroby podczas ciąży lub bezpośrednio po porodzie. Jest duże prawdopodobieństwo, że skończy się to hospitalizacją. Pobyt w szpitalu może trwać nawet kilka miesięcy. Następnie pytam ojca, czy jest on na to przygotowany, czy to przemyślał, czy dostosował swoje zobowiązania zawodowe.

Na tym etapie większość pacjentek rezygnuje z zachodzenia w ciążę. Najczęściej wystarczy im wyraz twarzy potencjalnego ojca i nie czekają nawet na sakramentalną formułę wypowiadaną zwykle przez partnera: „Jak myślisz kochanie? Przecież moja mamusia pomoże”.

Podawanie litu w ciąży, czy też zachodzenie w ciążę podczas podawania litu, to nie tylko problem interakcji między substancją chemiczną a ciałem człowieka. To raczej złożony problem psychofarmakospołeczny. I tak musi być traktowany.

Piśmiennictwo:

  1. Munk-Olsen T., Liu X., Viktorin A. i wsp.: Maternal and infant outcomes associated with lithium use in pregnancy. Lancet Psychiatry 2018; 5(8), 644-652.
  2. McKnight R., Adida M., Budge K. i wsp.: Lithium toxicity profile: a systematic review and meta-analysis. Lancet 2012; 379, 9817: 721-728.
  3. Gutgesell H.: Lithium use in pregnancy and the risk of cardiac malformation. N. Engl. J. Med. 2017; 377, 
9: 893.
  4. Harari F., Langeen M., Casimiro E. i wsp.: Environmental exposure to lithium during pregnancy and fetal size: a longitudinal study in the Argentinean Andes. Environmental Int. 2015; 77: 48-54.

PRZECZYTAJ TAKŻE: Choroba afektywna dwubiegunowa (ChaD) a leczenie litem. Naukowcy o “potężnym narzędziu”

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.