Bakteryjne zatrucia pokarmowe

dr n. med. Agnieszka Adamek; Katedra i Klinika Chorób Zakaźnych Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
opublikowano: 30-05-2007, 00:00

Bakteryjne zatrucia pokarmowe o różnej etiologii stanowią ważny problem zdrowotny. Według raportu PZH, w 2006 r. zanotowano ponad 23 tys. przypadków, zaś do 30 kwietnia bieżącego roku ponad 5300.

Ten artykuł czytasz w ramach płatnej subskrypcji. Twoja prenumerata jest aktywna
Najczęstsze bakteryjne zatrucia pokarmowe wywołane są przez Salmonella spp. Następne w kolejności to zatrucia gronkowcem, Campylobacter spp. oraz zatrucia nieokreślone etiologicznie. Czerwonka bakteryjna (szigelloza) występuje rzadko (w 2006 r. - 35, do końca kwietnia 2007 r. - 12 zachorowań).
Spośród ponad 2000 serotypów Salmonella u ludzi zachorowania najczęściej wywołują S. enteritidis, S. typhimurium, S. virchow. Do zakażenia dochodzi przez spożycie zanieczyszczonego pokarmu, głównie jaj kurzych. Przechowywanie żywności nieschłodzonej prowadzi do namnożenia w niej bakterii. Dawkę zakażającą człowieka stanowi 105-108 drobnoustrojów. Choroba charakteryzuje się krótkim okresem wylęgania (1-2 dni), po którym nagle występuje gorączka z biegunką. Często towarzyszą im nudności, wymioty, kurczowe bóle brzucha oraz ogólne złe samopoczucie. W większości przypadków objawy choroby ustępują w ciągu 2-5 dni. Rzadko przyjmuje ona obraz zespołu czerwonkowego z obecnością krwistych stolców i silnych kolkowych bólów brzucha. Diagnostyka salmonelloz opiera się na identyfikacji pałeczek Salmonella w kale oraz typowaniu gatunków.
W terapii przypadków o łagodnym przebiegu wystarczające jest nawodnienie chorego. Osoby starsze z zaburzoną rezerwą sercowo-naczyniową, niską frakcją wyrzutową źle znoszą nawadnianie i w tych przypadkach może dojść do powikłań w postaci szeroko pojętej niewydolności krążenia. W ciężkich przypadkach, u osób z anemią sierpowatą, upośledzoną odpornością, leczonych immunosupresyjnie czy starszych wskazana jest antybiotykoterapia. Większość gatunków Salmonella wrażliwa jest na grupę chinolonów (np. ciprofloksacyna 500 mg 2 razy/dobę przez 3-5 dni).
U około 60 proc. pacjentów dochodzi do negatywizacji wyniku badania stolca w ciągu 2 tygodni. Nosicielstwo rzadko utrzymuje się ponad 2 miesiące i nie wpływa ujemnie na stan zdrowia. U niewielkiej grupy pacjentów z haplotypem HLA-B27 może w przebiegu zakażenia rozwinąć się reaktywne zapalenie stawów, wymagające terapii niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi i antybiotykiem. Do powikłań należy rozprzestrzenianie się zakażenia, mogące spowodować występowanie ognisk pozajelitowych (np. ropnie kości, zakażenia o.u.n., zapalenia wsierdzia), wymagające długotrwałej, celowanej antybiotykoterapii.

Gronkowcowe zatrucia pokarmowe

Zatrucia te są szczególnie częste w okresie letnim. Wynikają ze spożywania pokarmów (np. mięso, mleko i jego produkty, kremy jajeczne) niewłaściwie przechowywanych, np. rozmrożone i ponownie zamrożone lody, produkty spożywcze długo przetrzymywane w temperaturze pokojowej lub niewłaściwej higieny przy przygotowywaniu posiłków.
Zatrucia pokarmowe są wynikiem spożycia egzotoksyn gronkowcowych obecnych w pokarmie już przed jego przyjęciem. Szybkie ich wchłanianie w obrębie żołądka wywołuje nudności i wymioty, które często powodują usunięcie źródła zakażenia. Toksyny gronkowcowe są ciepłostałe, więc gotowanie nie powoduje ich zniszczenia. Gronkowce rozmnażają się w warunkach wysokiego stężenia białka, soli lub cukru, bez koniecznej obecności innych współorganizmów.
Zatrucia gronkowcowe charakteryzują się krótkim okresem wylęgania, od kilkudziesięciu minut do 6-8 godzin. Objawy kliniczne występują nagle. Dominują nudności, wymioty, kurczowe bóle brzucha. Jeśli występuje biegunka, to o niewielkim nasileniu i nie ma ona charakteru zapalnego. Pacjenci w przebiegu takich zatruć nie gorączkują. W większości przypadków objawy ustępują samoistnie w ciągu doby. W ciężkich przypadkach może dojść do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych. Leczenie gronkowcowych zatruć pokarmowych polega na wyrównaniu gospodarki wodno-elektrolitowej i podawaniu leków przeciwbólowych.

Zakażenia wywołane przez Campylobacter

Najczęstszym patogenem jest Campylobacter jejuni, wywołujący do 90 proc. wszystkich zakażeń bakteryjnych z tego rodzaju. Przypadki zachorowań obserwowane są w ciągu całego roku, choć najczęściej stwierdza się je latem i wczesną jesienią. Do zakażenia dochodzi poprzez spożycie surowych lub niedogotowanych produktów żywnościowych, a także przez bezpośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami (bakterie bytują w przewodzie pokarmowym licznych ssaków i ptaków).
Okres wylęgania trwa do 7 dni, najczęściej 2-4 dni. Nieswoisty proces zapalny obejmuje jelito czcze i grube, a morfologicznie może przypominać obraz choroby Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Klinicznie zakażenie manifestuje się biegunką, gorączką i uogólnionym bólem brzucha. Niekiedy ból ten może być zlokalizowany w prawym dole biodrowym i klinicznie przypominać zapalenie wyrostka robaczkowego. Choroba ma tendencję do samoustępowania w ciągu tygodnia, a nawroty są rzadkie. Potwierdzeniem zakażenia jest wynik hodowli na swoistym podłożu. Możliwy jest krótki okres nosicielstwa. Terapia polega na nawodnieniu chorego. W ciężkich przypadkach stosuje się erytromycynę 250 mg 4 razy/dobę lub ciprofloksacynę 500 mg 2 razy/dobę przez 5-7 dni.

Pozostałe zatrucia pokarmowe

Wśród przyczyn zatruć pokarmowych występujących w Polsce należy także wymienić enterotoksyczne szczepy Escherichia coli, Yersinia enterocolica, rzadko Clostridium perfrigens czy Bacillus cereus. Okres wylęgania dla powyższych zakażeń wynosi do 72 godzin. W obrazie klinicznym występują biegunki, niekiedy z domieszką krwi, bóle brzucha, wymioty, podwyższona ciepłota ciała. Terapia opiera się na nawodnieniu i korekcji zaburzeń elektrolitowych.

Ostrożnie z antybiotykami

Zastosowanie antybiotyków w ostrych bakteryjnych zatruciach pokarmowych nie przyspiesza okresu zdrowienia, zwiększa ryzyko wystąpienia szczepów opornych oraz przedłużonego nosicielstwa. Może także prowadzić do rozwoju rzekomobłoniastego zapalenia jelit czy w przypadkach zakażeń Escherichia coli do rozwoju zespołu hemolityczno-mocznicowego. Antybiotykoterapia empiryczna wskazana jest tylko w przypadkach: podejrzenia biegunki bakteryjnej u dzieci do 3 m.ż., wrodzonych lub nabytych zaburzeń odporności, podejrzenia posocznicy lub czerwonki bakteryjnej.

Normalizacja diety

Żywienie doustne należy rozpoczynać jak najszybciej, tuż po osiągnięciu nawodnienia chorego. W pierwszej kolejności podawać należy czerstwe pieczywo, suchary, kleiki ryżowe czy z kaszy manny. Kolejno powinny być dodawane produkty skrobiowe i kasze. Po uzyskaniu zmiany w konsystencji stolców wprowadza się potrawy gotowane. W ciągu kilku pierwszych dni należy unikać pokarmów wysokotłuszczowych.

Profilaktyka zatruć pokarmowych

Prawidłowe przechowywanie produktów spożywczych i unikanie ich ponownego zamrażania pozwala na zredukowanie liczby bakteryjnych zakażeń pokarmowych. Zachowanie zasad higieny przy przygotowywaniu posiłków zabezpiecza przed zachorowaniem czy rozprzestrzenianiem się zatruć pokarmowych.


Terapia wspomagająca
Leki wspomagające stosowane w biegunkach

Leki adsorbujące
- Węgiel aktywowany (Carbo medicinalis) ma bardzo dużą powierzchnię chłonną. Wiąże gazy jelitowe, bakterie i toksyny. Przeciwbiegunkowo stosuje się 10-20 tabletek 3-4 razy/dobę. Nie należy go stosować w przypadkach krwistych biegunek, gdyż zmienia zabarwienie stolca.

Leki ściągające, osłaniające, przeciwzapalne
- Smektyn dwuoktanościenny (Smecta) to naturalny glikokrzemian o dużej lepkości. Łączy się z glikoproteinami śluzu żołądka oraz jelit i tworzy warstwę ochronną, zwiększając wytrzymałość powłoki śluzowej. Dawkowanie: 1 saszetka 3 razy/dobę.
- Albuminian taniny (Tanninum albuminatum, Tanninal, Tanalbina) inaktywuje większość toksyn bakteryjnych. Hamuje odczyny zapalne i wysiękowe, procesy fermentacji i gnicia oraz drobne krwawienia w przewodzie pokarmowym, obkurcza naczynia krwionośne. Stosowany jest w dawce 1-4 g/dobę.

Leki hamujące perystaltykę jelit
- Hydrochlorek loperamidu (Loperamid, Imodium, Laremid, Stoperan) wiąże się z receptorami opioidowymi w ścianie jelit, hamuje uwalnianie acetylocholiny i prostaglandyn, zmniejszając tym samym perystaltykę przewodu pokarmowego. Zwiększa resorpcję wody i elektrolitów przez komórki ściany jelita Stosuje się go w dawce do 4 mg jednorazowo, a następnie 2 mg po każdym luźnym stolcu. Dawka maksymalna to 16 mg/dobę.
Lek nie jest zalecany w początkowym okresie biegunki, gdyż na skutek porażenia perystaltyki hamuje wydzielanie z kałem toksyn i bakterii oraz wzmaga procesy fermentacyjne i gnilne w jelitach.

Leki uzupełniające utratę wody i elektrolitów
Są to preparaty zawierające dekstrozę, chlorek sodu oraz chlorek potasu (Gastroli, Saltoral), zapobiegające zaburzeniom wodno-elektrolitowym. Saszetkę powyższych leków rozpuszcza się w 200 ml wody i stosuje się u dorosłych w dawce 2-6 saszetek/dobę.

Leki przywracające prawidłową florę bakteryjną
Probiotyki to jedno- lub wielokulturowe żywe mikroorganizmy, należące do Lactobacillus, Bifidobacterium czy Enterococcus. Ich działanie polega na zakwaszaniu środowiska i wytwarzaniu nadtlenku wodoru, przez co ograniczają rozwój patogennych bakterii. Hamują adhezję bakterii do ścian jelita. Stymulują układ odpornościowy (komórki immunokompetentne w śluzówce jelita) do produkcji swoistych przeciwciał wydzielniczych oraz IgA. Poprzez wydzielanie przeciwzapalnych cytokin i poliamin zmniejszają stan zapalny ściany jelita. Probiotyki znajdują zastosowanie w biegunkach o łagodnym i umiarkowanym nasileniu oraz jako profilaktyka nawrotu. Obecnie na rynku dostępnych jest wiele preparatów należących do tej grupy leków (m.in. Lakcid, Lakcidofil, Lactobif, Trilac).

Źródło: Puls Medycyny

Podpis: dr n. med. Agnieszka Adamek; Katedra i Klinika Chorób Zakaźnych Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Najważniejsze dzisiaj
× Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.